Phong Tục Tết Nguyên Đán Việt Nam
Tranh Táo QuânTrên tờ lịch Viêt Nam, có ba tờ màu đỏ trong 365 tờ, báo hiệu cho mỗi gia đình biết rằng đó là những ngày tết Nguyên Đán, cho dù bận công việc nào đi chăng nữa đều phải ngưng tay chuẩn bị đón tết. Ngày nay mỗi tôn giáo có lối chuẩn bị đón tết khác nhau, do đó một vài phong tục đã bị chôn vùi vào quá khứ, lại càng đi vào dĩ vãng hơn nữa, đối với thế hệ sanh sau đẻ muộn, đặc biệt nhất thế hệ tha hương nơi đất khách quê người. Nhân dịp tết đến chúng ta nên ôn lại đôi nét các phong tục trên căn bản dân tộc Việt Nam.
Theo Hán-Việt chữ Tết do phiên âm từ chữ Tiết, là Tiết lễ đầu tiên của năm mới, bắt đầu từ lúc giao thừa còn gọi là lễ Trừ Tịch.
Nguyên là bắt đầu, Đán là sớm mai, tết Nguyên Đán tức là tết đầu năm, mở đầu cho một năm mới, với tất cả cảnh vật đều mới mẻ đón xuân sang. Năm mới đến, những sự may mắn cũng nối gót đến theo, bao nhiêu điều buồn phiền trong năm cũ phải qua đi. Theo sử Trung Quốc, âm lịch có từ đời nhà Hạ, lấy tên 12 chi đặt cho 12 tháng, tháng Dần là tháng Giêng được chọn làm tháng đầu năm, người ta ăn tết vào đầu tháng này.
Về sau đời nhà Ân, có thay đổi, lấy tháng Sửu làm đầu năm, rồi đến đời nhà Chu sửa lại, lấy tháng Tý, đến đời nhà Tần, Tần Thủy Hoàng lại sửa nữa, lấy tháng Hợi, nhưng đến đời vua Hán Vũ Đế, đầu năm lại bắt đầu từ tháng Dần, như đời nhà Hạ và từ đó không có sự thay đổi nào nữa.
Thực ra tết Nguyên Đán bắt đầu vào tháng Dần là phải, vì lúc đó mùa đông vừa qua, không khí lạnh vừa hết, đưa ấm áp tới, hoa cỏ đua nhau nở đón nắng hồng, khiến con người hầu như biến đổi tâm hồn sau một năm làm ăn vất vả, người người vui vẻ đón mùa xuân mới, lòng chan chứa hy vọng ở những sự may mắn mới, ai ai cũng vui lên, gặp nhau đều cầu chúc cho nhau những điều tốt đẹp: Phúc, Lộc, Thọ, Khang, Ninh.
Tranh đám cưới chuộtA, Giao Thừa
Trời đất có khởi thủy, phải có tận cùng, một năm đã bắt đầu đều phải có chấm dứt, giây phút đầu năm bắt đầu từ lúc Giao Thừa cũng lại hết vào lúc Giao Thừa, có nghĩa là “cũ giao lại, mới tiếp lấy”, chính vì lý do ấy, vào lúc giao tiếp giữ hai năm có lễ Trừ Tịch. Bắt đầu giữa giờ Hợi ngày 30, nếu tháng thiếu, ngày 29 tháng Chạp năm cũ và giờ Tý ngày mồng 1 tháng Giêng năm sau, vào lúc này, dân chúng Việt Nam tuân theo cỗ lệ.
Ý nghĩa của lễ này là đem bỏ đi hết những điều xấu ở năm cũ, để đón cái mới tốt đẹp trong năm mới, theo phong tục người Tàu, là lễ trừ ma quỷ, dùng 120 trẻ con khoảng 9, 10 tuổi, mặc áo Thâm, đội mũ Đỏ, cầm trống vừa đi vừa đánh để trừ ma quỷ, do đó xuất hiện danh từ Trừ Tịch, hay còn gọi lễ Giao Thừa
B, Chuẩn bị lễ Giao Thừa
Tại các Đình, Miếu, cũng như tại các tư gia, lễ Giao Thừa đều có cúng mặn, (tức là đồ ăn mặn), các ông chủ lo ở Đình, Miếu, còn tại các tư gia, do người gia trưởng lo liệu. Lễ giao thừa ở các thôn xóm được tổ chức ngay tại Điếm cạnh đầu xóm, vị được cử ra làm chủ lễ là vị niên trưởng hoặc các vị chức sắc cao nhất trong thôn xóm, bàn thờ giao thừa thiết lập ở giữa trời, một chiếc bình hương tỏa khói nghi nghút, hai bên bình hương có hai ngọn đèn dầu hoặc ngọn nến. Lễ vật gồm con lợn hoặc con gà, bánh chưng, mứt kẹo, trầu cau, hoa quả, rượu, và vàng, luôn luôn bao giờ cũng phải có vàng tuỳ theo từng địa phương và nhất là không quên rượu. Lễ vật được trần thiết trên hương án trước giờ Trừ Tịch, đến giờ phút này, chuông trống vang lên, ông chủ ra khấn lễ, rồi dân chúng nối tiếp theo, với tất cả sự tin tưởng ở vị “Tân vương hành khiển”, cầu xin ngài phù hộ độ trì cho một năm may mắn, bao nhiêu sự không may trong năm cũ qua hết.
Ngày nay ở thôn quê, rất ít nơi còn cúng lễ giao thừa, ngoài việc cúng tại Đình, hoặc tư gia, tuy vẫn cúng với với sự thành kính như xưa, nhưng bàn thờ thật đơn giản, và lối thời cúng cũng đơn giản theo năm tháng.
C, Cúng Ai Trong lễ Giao Thừa
Tranh thầy đồ cócPhan Kế Bính trong “Việt Nam Phong Tục” viết:
Phong tục Việt Nam tin rằng mỗi năm có một ông Hành Khiển coi việc dân gian, hết năm bàn giao công việc cho thần khác, cho nên cúng để tiễn ông cũ, đón ông mới về, Cựu Vương Hành Khiển bàn giao công việc cho Tân Vương thay đức Ngọc Hoàng để coi sóc giân gian cho đến cuối năm. Lễ này hàm ý nghĩa trọng đại “Tống Cựu nghinh Tân”, nên lễ được cử hành rất sang trọng, từ Tư Gia tới Đình làng, chuông trống đánh vang, truyền từ nhà này sang nhà khác.D, Đại Vương Hành Khiển và Phán Quan
Theo quan niệm mười hai vị đại vương mỗi ông cai trị một năm cõi nhân gian là “Thập Nhị Hành khiển hiệu” , tính theo thập nhị chi, bắt đầu là năm Tý, cuối cùng là năm Hợi, hết năm Hợi lại quay trở lại năm Tý với “Đại Vương Hành Khiển” của 12 năm về trước, các vị này còn gọi là “đương nhiên chi thần” xem xét việc hay dở của từng người, từng gia đình, từng thôn xã cho đến Quốc Gia, để định công luận tội, tâu lên thượng đế, mỗi vị “Đại Vương Hành Khiển” đều có một vị “Phán Quan” giúp việc.
Vị Đại Vương Hành Khiển lo việc thi hành nhữnh mệnh lệnh của Ngọc Hoàng Thượng Đế, trình lên Ngọc Hoàng những việc xảy ra, còn vị “Phán Quan” lo việc ghi chép, tội của mỗi người, từ gia đình cho đến Quốc Gia. Trong các vị vừa kể trên, có vị nhân đức, có vị cương trực và cũng có vị khắc nhiệt, nhiều năm có các loạn thiên thời, loạn đao binh.v..v đó là do các vị “Đại Vương Hành Khiển” trừng phạt nhân gian vì tội lỗi của mỗi người.
E, Mấy tục lệ trong đêm Trừ Tịch
1, lễ Chùa, Đình, Đền
Lễ giao thừa ở nhà xong, người ta kéo nhau đi lễ các Đình, Chùa, Miếu, Điện, để xin phật, Thần phụ hộ độ trì cho bản thân và cho cả gia đình, nhân dịp này người ta thường xin quẻ, thẻ đầu năm.
2, Hái Lộc Đầu Năm
Tranh gia đình gàKhi đi lễ, người ta coi giờ và chọn hướng xuất hành, đi đúng hướng, đúng giờ để gặp may mắn quanh năm, lúc trở về có tục hái một cành cây mang về, ngụ ý là “Lấy Lộc” của trời, đất, phật, thần ban cho. Thường trước cửa Đình, cửa Đền thường có những cây Đa, cây Đề, cây Si cổ thụ, cành lá xum xuê, đi lễ mỗi người bẻ một nhánh, gọi là cành lộc mang về cắm trước bàn thờ cho đến khi tàn khô. Người dân Việt Nam trong buổi xuất hành đầu tiên, bao giờ cũng “hái lộc”, cành lộc tượng trưng cho sự tốt lành may mắn.
Có nhiều người lúc xuất hành đi lễ, thay vì hái lộc cành cây, lại xin lộc tại các Đình, Đền Chùa, Miếu bằng cách đốt một nắm hương, hoặc một cây hương lớn đứng khấn vái trước bàn thờ, rồi mang về cắm tại bình hương ở nhà, ngọn lửa tượng trưng cho sự phát đạt, lấy lửa từ các nơi thừa tự mang về, tức là xin Phật thánh phù hộ cho được phát đạt, tốt lộc quanh năm, trong khi mang hương về, nhiều lúc gặp gió bốc cháy, người ta tin đó là một điềm tốt báo trước sự may mắn quanh năm.
3, Xông Nhà
Lúc trở về đã sang năm mới, người ta xông nhà cho gia đình mình, mang sự tốt đẹp quanh năm về cho gia đình, nếu không có ai xông nhà lấy, người ta phải chọn người xông nhà, người được chọn phải là người “tốt vía” đàn ông nhanh nhẹn, dễ dãi, sáng mồng một tới xông nhà trước khi có khánh tới chúc lễ, để người này đem sự dễ dãi may mắn cho gia đình.
F, Tục Lệ Tết Nguyên Đán
Thực ra với ngày tết Nguyên Đán dân ta có những tục lệ trước và sau lễ “Từ Tịch”, nhất là ở nông thôn, quanh năm vất vả, tết với dịp nghỉ ngơi, bao nhiêu buồn nhiền gác sang một bên để hưởng thú xuân cho đầy đủ, đón tết một cách nồng nàn, đợi tết một cánh thịnh trọng, vui tết một cách náo nhiệt hân hoan, làm tăng niềm phấn khởi cho con người lúc xang xuân.
1, Sửa Soạn Ngày Tết và trang hoàng nhà cửa
Tết tuy bắt đầu từ mồng một tháng Giêng, nhưng người ta đã sửa soạn tết ngay từ đầu tháng Chạp, nhà nhà lo mua gạo nếp, đậu xanh, để đến ngày tết gói bánh chưng bằng lá dong, người ta phải mua lá về, đem luộc chín, bó vào cột nhà, để khi gói bánh thì dùng. Gói bánh bằng lá chín dễ gói, nhưng bánh bóc ra kém màu xanh, nhiều nơi gói bằng lá sống nhưng phải mua từ tháng Chạp sợ tới giáp tết giá cao. Cũng sửa soạn cho trồng Dưa, Hành ngay từ đầu tháng Chạp, vì Dưa, Hành cần muối sớm đến giáp tết mới kịp ăn. Sắm sửa những phẩm vật dùng cho ba ngày tết như gà lợn, bánh mứt, hoa qủa. Các em cũng ríu rít lo tết, thúc giục bố mẹ may quần áo mới, đi chợ tết mua tranh mua đồ chơi tết.
Đón xuân trong một khung cảnh sáng sủa, sạch sẽ và đẹp đẽ, trước ngày tết, nhà nào cũng lau quét, trang hoàng trong nhà cho xứng với năm mới. Con cháu lau chùi lại các đồ thờ, những đô đồng được đem đánh bóng, từ trong ra ngoài chỗ nào trông cũng như mới, ăn khớp với khung cảnh tưng bừng của mùa xuân, đây chưa nói đến trên tường, ngoài cổng còn có dán nhữnh tranh tết, tranh đàn gà mẹ con, tranh tiết tài lộc.v..v
2, Gửi tết
Trước hết, con cháu, và những người ra riêng hoặc thuộc các nhành thứ, đều phải gửi tết tới nhà con trưởng, tức là người có trách nhiệm giữ tết các bậc đã qua đời, cúng tổ tiên trong dịp tết tại nhà con trưởng, như vàng, bánh mứt, gạo nếp, con cháu gửi tết để tỏ lòng nhớ ơn và kính mến tổ tiên, tục này cũng thắt chặt thêm mối giây liên lạc giữa những người trong quyến thuộc xa gần.
“Cây có gốc mới nở nhành sinh ngọn,
Nước có nguồn mới bể rộng sông sâu,
Người ta nguồn gốc từ đâu
Có tổ tiên trước rồi mới có mình”3, Biếu tết
Cùng với việc gửi tết nhà con trưởng, người ta cũng nghỉ đến việc “biếu tết”, đây là dịp để người ta trả ơn những người đã có công với mình như
– Học trò biếu tết thầy
– Con bệnh biếu tết thầy thuốc
– Dân biếu tết Quan
– Con nợ biếu tết chủ nợ
– Bạn bè biếu tết lẫn nhau
– Kẻ dưới biếu tết người trênTrong việc biếu tết này, quà biếu thường chẳng đáng bao nhiêu, nhưng tấm lòng thành thật là đáng quý.
Thầy dạy học, hàng năm đã có lương vua, hoặc ngày nay đã có lương chính phủ, nhưng tết đến học trò không bao giờ quên thầy, nói chi đến những ông thầy đồ dạy học quanh năm không có lương vua, hoặc lương chính phủ. Ngày tết học trò có bổn phận phải nghỉ đến thầy, và phải nghỉ đến một cách rất chu đáo, kính trọng. Các ông thầy thuốc chữa khỏi bệnh, tuy đã được trả tiền, nhưng cũng không bao giờ quên thầy thuốc đã cứu mình thoát bệnh mỗi lần tết đến, con bệnh lại nhớ đến thầy thuốc và ít nhiều cũng kiếm chút lễ mọn tới tết thầy để tỏ lòng biết ơn.
Con nợ biếu tết chủ nợ phần vì sự giúp đỡ của chủ nợ đã cho mình vay tiền trong lúc túng thiếu, và cũng nhân dịp để khất nợ.
Dân biếu tết Quan, kẻ dưới biếu tết người trên đều là vì tình cảm ân nghĩa, không ai bắt buộc, nhưng ai cũng nghĩ đến sự ăn sao cho phải đối với những người trên.
Bạn bè biếu tết nhau cũng vậy, để chứng tỏ sự quý mến bạn hữu đối với nhau, nghĩ đến nhau. Cũng nên nói tới trường hợp các chàng rể chưa cưới biếu tết bố mẹ vợ tương lai, để tỏ lòng biết ơn các người đã sinh ra vị hôn thê của mình, sau khi cưới vợ rồi, hàng năm các chàng rể cũng không bao giờ quên tết bố mẹ vợ.
4, Bữa Tiệc và buổi học Tất Niên
Các bạn hàng buôn bán sống với nhau, hoặc công chức cùng làm tại sở, nhân ngày tết đều có bữa tất niên để cùng nhau họp mặt và chúc tết nhau trước khi chia tay về ăn tết. Các lớp học, trò chúc tết thầy, và thầy gửi lời chúc tết bố mẹ học sinh, cả lớp học cùng chúc cho nhau một cái tết vui vẻ, dịp này, học trò thường đem những chuyện trong niên học ra nhắc lại và cùng nhau nói về tết được thay cho buổi học thường ngày.
5, Phiên Chợ Trẻ Con & Chợ Tết
Đây là phiên chợ tết từ ngày 26 đến ngày 30 tháng Chạp. Chợ “trẻ con là gì”, trong dịp này, cha mẹ cho trẻ con tiền đi mua sắm tết, tức là đi mua tranh, mua đồ tết, những ngày này người ta chia phiên nhau bán đồ tết, trong phiên chợ, người bán hàng muốn bán hết hàng, nhất là trong những phiên chợ ngày 29, 30 và người sắm tết cũng cố mua cho đủ những gì còn thiếu, các ông đồ xưa, nhân dịp này cũng đem “bán chữ” như câu:
“Tiên tổ danh thơm ghi sử nước
Cháu con tích học nối cơ nhà”Hay là câu
“ Sơn thủy thanh cao xuân bất tận
Thần tiên lạc thú cảnh trường sinh”6. Súc Sắc Súc Sẻ
Tối 30 tết, ngày xưa tại các làng xã, các trẻ con nghèo họp nhau thành từng bọn rủ nhau đi chúc tết, tuy chưa hẳn là ngày tết, mỗi bọn có một chiếc ống đựng tiền, thường là ống tre, tới từng nhà và cùng nhau hát, vừa hát vừa lắc ống tiền như sau:
Súc sắc súc sẻ Ông sống một trăm
Nhà nào còn đèn còn lửa Linh năm tuổi lẻ
Mở cửa cho chúng tôi vào Vợ ông sinh đẻ
Bước lên giường cao Những con tốt lành
Thấy đôi rồng thấp Những con như tranh
Bước xuống giường thấp Những con như rối
Thấy đôi rồng chầu Tôi ngồi xó tối
Bước ra đằng sau Tôi đối một câu
Thấy nhà ngói lớp Đối rằng
Voi ông còn buộc “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ
Ngựa ông còn nằm Nêu cao, pháo nổ, bánh chưng xanh”Các em vừa “Súc sắc súc sẻ” vừa hát, trong lúc gia đình chủ nhà chăm chú nghe, và sau câu hát, gia đình nào cũng tặng tiền, cho vào ống. Tục truyền rằng các em đến đem sự may mắn, tặng nhiều hay ít, ai cũng tặng một số tiền, trước khi các em sang nhà khác.
7, Thăm Mộ và Cúng Gia Tiên
Tây phương cho rằng, người Đông phương gần người chết hơn, thi hài của tổ tiên thường mai táng ngay thửa ruộng, quanh năm trong dịp mừng hay có biến cố gì đó chúng ta đều khấn tới gia tiên, đi viếng mộ, đắp thêm mấy vầng đất, cắm mấy nén hương khấn mời hương hồn về hưởng tết. Khi viếng mộ về người ta sửa soạn khấn gia tiên, đèn nhang phải thắp suốt ngày tết, trong mấy ngày này trên bàn thờ luôn luôn có sự hiện diện của tổ tiên, để giữ cho hương khỏi bị tắt từ chiều 30 tết, người ta thường dùng hương vòng hoặc hương sào, “Hương sào” là một bó hương thắp suốt đem tới sáng, còn “hương sào” là một cây hương thật to, có thể thắp suốt ngày đêm. Người gia trưởng cúng lễ xong, lần lượt đến từng người trong gia đình đón mừng tổ tiên về cùng con cháu ở ngoài sân, hoa xuân như muốn hoe sắc, cùng muôn hồng ngàn tía của mùa trời xuân , mùi hương khói khiến cảnh tết càng đượm vẻ tưng bừng trong thân mật.
8, Đòi Nợ Cuối Năm
Các chủ nợ có lệ cuối năm phải đòi cho được số tiền đã cho vay, dù rằng đòi được tiền về để đấy, người ta cho rằng, nếu không đòi trước giao thừa, ngày hôm sau món tiền đã ra nợ cũ, ngày mồng một đầu năm và những ngày sau nữa, người ta không giám đòi nợ, nếu đòi vào ngày tết, không những con nợ không trả, mà còn bị mắng nữa, là không biết khiêng cữ.
9, Chúc Tết & Mừng Tuổi
Sáng ngày mồng một, các cụ sau khi làm lễ tổ tiên xong, ngồi ở nhà để con cháu tới lạy, mừng chúc tết một năm mạnh khoẻ bình yên khang thái. Các cụ cũng chúc lại con cháu những điều tốt đẹp, trong lúc chúc tết con cháu thường dâng quà bánh trái, hoặc một món tiền đặt trong một bao giấy hồng, tiền này gọi là “tiền mở hàng”, đem may mắn lại cho các cụ, các cụ “mở hàng” lại cho con cháu, tiền “mở hàng” của các cụ cho con cháu gọi là tiền mừng tuổi. Các cụ mừng tuổi tuỳ theo gia cảnh, hoặc tượng trưng cho con cháu được gặp tốt đẹp quanh năm, tiền mở hàng, người ta thường giữ cất đi ít khi lấy ra dùng, trừ trường hợp bất đắc dĩ.
10, Lễ Tết
Dân tộc Việt Nam thờ phụng tổ tiên ở nhà, lại tôn trọng tổ tiên người khác, nhân ngày tết, đến nhà nhau, trước là để lễ tết, sau là chúc tụng lẫn nhau, thậm chí khắp cả lối xóm, suốt ngày đứng lên, ngồi xuống, cúi đầu mấy trăm lần. Người mỏi mệt vì lễ bái, bụng luôn luôn no vì ăn uống, môi đỏ vì nhai phải Trầu xuốt ngày, lại thêm quần áo chỉnh tề, khăn đóng áo dài, chân đi dày đi dép, đây là bổn phận đối với họ hàng bè bạn, người ta đến lễ tổ tiên mình, mình phải đáp lại.
Đi lễ tết không như ngày nay, bây giờ người ta chúc nhau vì xã giao, còn xưa kia mục đích chính là lễ tết trước rồi mới chúc tết sau.
G, Kết Luận
Trong suốt chiều dài văn hóa nước Việt Nam, chịu ảnh hưởng bởi đạo cổ xưa, đó là đạo thờ ông bà, tuy nhiên ngày nay bị các tôn giáo khác chi phối, dầu vậy vẫn còn đôi nét xưa, phần nhiều người Việt Nam vẫn giữ tập tục xưa như Khổng Giáo, Phật Giáo, Lão Giáo, tuy đơn giản đi phần nào, đây chỉ là bản tóm lược, một vài phong tục tiêu biểu, còn rất nhiều khác nữa. Qua bài này chúng ta thấy rằng, người Việt Nam đa số thích “Vinh sang phú quý”, tuy nhiên vì phải sống trong một đất nước nghèo triền miên, lại chiến tranh tàn phá từ năm này qua năm khác, từ thế kỷ này qua thế kỷ khác, đưa đến cảnh tan tác trong xã hội, nhất là thời kỳ Phong Kiến, các tục lệ được đặt ra, chủ yếu mong sao cho được may mắn, bình an, thịng vượng, từ đó sảy ra những chuyện không hay như tin dị đoan, và các tệ nạn khác.
Phan Đức Vinh
Trích từ sánh “ Phong tục thờ cúng trong gia đình Việt Nam” do nhà xuất bản Đồng-tháp năm 1998
