Tản Mạn Về Chuột

Quỳnh Hương Sưu tầm

GIỜ TÝ và VIỆC SINH CON VÀO NĂM TÝ

Cho đến nay câu hỏi vì sao ngày xưa các cụ chọn chú chuột làm con vật đầu tiên trong 12 con giáp vẫn chưa tìm được câu trả lời đầy đủ. Câu hỏi đó cũng khó như những câu hỏi đại loại: Vì sao sinh ra đàn ông đàn bà? Và hàng loạt “vì sao” thuộc về tạo hoá. Nhưng về biểu tượng 12 con giáp thì ta có thể giải thích được một phần.

Hệ biểu tượng 12 con giáp từ tý (chuột ) cho đến hợi (lợn) nói chung đều thống nhất từ Trung Hoa đến một số nước ở Đông Nam Á. Không phải ngẫu nhiên mà trong thế giới các loài vật xung quanh con người, người ta phải chọn ra 12 con vật, trong đó có 7 loại nuôi (trâu, mèo, ngựa, dê, gà, chó, lợn) 4 loài hoang (chuột, hổ, rắn, khỉ) và một con vật thần thoại là rồng làm biểu tượng đặt tên cho các giờ, các năm. Có thể thấy rằng người xưa đã thiên về trực giác, cảm quan là đa lý sự. Trong đó có trực giác cảm quan về sinh học – nay gọi là cảm quan sinh học.

Chính nhờ trực giác sinh động mà đông y biết được về giờ giấc tạng phủ biến đổi như giờ Tý là mật, giờ Sửu là gan, giờ Dần là phổi, giờ Ngọ là tim… Điều này khoa học ngày nay đã chứng minh bằng thực nghiệm là đúng. Hơn nữa, khoa học ngày nay đã đặt ra một môn học nữa, gọi là Thời Sinh Học.

Điều thú vị là con vật có cảm quan sinh học nên rất nhạy bén với sự thay đổi giờ giấc trong ngày. Con người đã quan sát các phản ứng sinh học của chúng mà định vị giờ giấc của mình, cho mình. Chẳng hạn như con gà thường gáy theo những giờ giấc nhất định mà theo đó con người biết gà gáy sang canh mấy, gà gáy sáng, gà gáy trưa… Người ta chọn và đặt biểu tượng về giờ gà lên chuồng là giờ Dậu (tức là 17 – 19 giờ hiện nay). Nhưng vì sao giờ Sửu được đặt từ 1 đến 3 giờ sáng thì những bác nông dân giàu kinh nghiệm giải thích giờ đó dạ dày trâu đã tiêu hết cỏ không có cái để nhai lại, trâu hay cọ sừng vào giống chuồng. Còn giờ Dần sở dĩ được đặt từ khoảng 3 đến 5 giờ sáng là vì giờ đó là hổ về hang, không có con hổ nào đi tìm mồi qua giờ ấy cả.

Nếu việc chọn chú chuột làm con vật đầu tiên trong 12 con giáp vẫn chưa giải thích được, thì việc đặt giờ tý lại dễ hiểu hơn. Theo bà con ở nông thôn thì khoảng thời gian nửa đêm từ 23 giờ đến 1 giờ được đặt là giờ tý – giờ của chuột là chí lý. Thời gian đó chuột hoạt động mạnh, là thời kỳ “cao trào chiến đấu” chúng vô cùng tỉnh táo, nhạy bén và nhất là hay rúc. Nhưng cũng chính giờ này những chiếc bẫy chuột hay được sập xuống nhất, và “kẻ thù không độ trời chung” là những con mèo cũng hoạt động rất mạnh vào những giờ này, chứ không chỉ chờ tới giờ mão giờ của mèo.

Còn nếu cầm tinh con gì thì các cặp vợ chồng đang tuổi sinh đẻ thường “phục” năm tý để sinh con trai, bởi vì theo các cụ ta đúc kết năm tý rất tốt đối với con trai, nhưng con gái cầm tinh chuột thì… không khá lắm. Vậy cầu chúc cho các cặp vợ chồng muốn sinh con trai – chỉ xin đừng vỡ kế hoạch vào năm tý, sẽ cầu được ước thấy.

HỌ NHÀ CHUỘT

Chuột thuộc họ gặm nhấm, bộ động vật có chủng loài và số thành viên đông nhất trong thể động vật có vú. Đặc trưng của những động vật này là chúng có hai răng cửa trên và cửa dưới. Nhờ hai răng cửa này mà chúng thích nghi với kiểu gặm nhấm thân rễ cây, quả và nhiều loại nguyên liệu cứng khác. Các răng cửa rất dài, hơi cong và cằm sâu vào xương hàm. Khi phần răng nhô ra đã quá mòn, phần cắm sâu lại tiếp tục nhô lên thay thế. Các răng hàm có nếp nhăn và khi nhai, hàm dưới sẽ di chuyển từ trước ra sau thay vì từ trên xuống dưới như thường gặp. Các động vât gặm nhấm thường có răng rất sắc vì phần trước của răng cửa và mép nhai, được men răng rất cứng bảo vệ. Nếu một răng cửa bị gãy thì răng đối diện sẽ tiếp tục phát triển. Bộ gặm nhấm có hơn 20 họ và khoảng 20.000 loài. Những loài phổ biến nhất bao gồm sóc, sóc bay, chuột báo, chuột nhắt, chuột lớn, sóc Macmot (sóc đen), chuột nước, nhím, Lemmus, kỳ nhông và thỏ. Riêng họ nhà chuột lớn và chuột nhắt (Critidae) đã chiếm đến ¼ các loài động vật có vú ở Bắc Mỹ. Thành viên của họ này sống ở nhiều môi trường khác nhau, nhưng chúng hiếm khi xuất hiện ở nhà con người. Trong số đó có thể kể chuột chân trắng, chuột đồng, chuột rừng, chuột bông. Những con chuột lớn và chuột nhắt phá phách nhất – chuột nhà và chuột Nauy – thuộc về một gia đình có quê hương ở Châu Âu là Muridae.

MỘT SỐ LOÀI PHỔ BIẾN

Chuột túi (PEROGNATHUS): Đây là một loài gặm nhấm rất nhỏ dùng chân sau để nhảy. Giống như chồn túi, chuột túi có túi mà bên ngoài kéo dài từ hai bên miệng xuống tận vai. Loài này chủ yếu sống ở mạng tây của Bắc Mỹ, đặc biệt là ở các vùng khô cằn. Mỗi con chuột túi tự đào cho mình một hang trong đất – nơi mà nó cất giữ những thức ăn (chủ yếu là hạt mầm) vừa mới thu lượm được. Chuột túi chuyển thức ăn về hang bằng túi má. Chúng chủ yếu ra khỏi hang vào ban đêm, hái hạt mầm từ cỏ và nhiều loại cây khác. Chuột túi thường đẻ 2 lần một năm, mỗi lứa từ 2 đến 8 con. Tuy nhiên rất nhiều chuột túi con không thể sống đến tuổi trưởng thành vì đã làm mồi cho cáo, rắn, chồn và cú.

Chuột Kangaroo (ĐIPODOMYS): Loài này cũng khá phổ biến ở mạn tây của Bắc Mỹ và là một trong những loài gặm nhấm quyến rũ nhất. Với chiếc đuôi rất dài chuột Kangaroo có chiều dài từ 21 đến 42 cm. Lưng đuôi có màu xám nhẹ hoặc nâu nhạt với những vằn trắng ngang hông. Phần dưới lại bao phủ bởi những lông trắng toát, tạo nên một vẻ đẹp thú. như một con Kangaroo thật sự, chuột Kangaroo chạy và nhảy bằng chân sau và dùng chiếc đuôi mảnh dẻ của mình để giữ thăng bằng.

Tập quán ăn uống và xây tổ ấm của loài chuột Kangaroo cũng giống như chồn túi và chuột túi. Là một loài vật lắm chuyện và hiếu chiến, chuột Kangaroo luôn luôn chiến đấu đến cùng để chống lại những đồng loại to xác hơn, trừ khi chúng ở thời kỳ sinh sản. Chúng thường cặp đôi với nhau và đầu mùa xuân. Mỗi lứa, chuột Kangaroo cho ra đời khoảng 2 đến 5 con. Khi mới sinh đẻ, chuột Kangaroo con chưa mở mắt, đuôi và chân rất ngắn. Chuột mẹ chăm sóc lũ con trong vòng 3 tuần đến khi chúng thôi bú.

Chuột sao (PEROMYSCUS MANICULATUS): Cơ thể chuột sao có màu nâu nhạt hoặc nâu vàng ở phần trên, sáng nhất ở hai bên hông và đậm nhất ở lưng, nơi có một ít lông đen, phần bụng và chân màu trắng. Về mùa đông, bộ lông dày và dài của chuột sao trở sang màu nâu vàng có ánh bạch kim hoặc màu trắng tinh khiết của tuyết, bộ lông che phủ toàn bộ lúc này lan ra cả hông và vai. Chuột sao sống trong các vũng nước, hoang mạc, lãnh nguyên (các đồng bằng không có cây cối) và cả các sườn núi. Chúng được tìm thấy từ khu vực nam cực đến Florida. Một số chuột sao sống làm tổ trên cây, một số lại thích chọn hốc gỗ cây làm địa bàn cư trú. Những con còn lại sống trong các hang đất. Chuột sao ăn hạt mầm, côn trùng, trứng cá, gạo dự trữ và hành tỏi. Chuột sao sinh đẻ mỗi năm từ 1 đến 4 lứa, mỗi lứa khoảng 2 đến 7 con. Chuột con được sinh ra trong các tổ làm bằng vật liệu mềm. Chúng lớn nhanh như thổi và chỉ cần 2 tháng tuổi là chúng có thể bắt đầu sinh đẻ. Chuột sao không nghỉ đông mà vẫn hoạt động trong suốt mùa đông.

Chuột đồng (MICROTUS): Loài chuột này rất phổ biến ở Mỹ. Chúng làm tổ bằng cỏ trên mặt hoặc trong lòng đất. Tổ của chúng thường được “phát hiện” sau khi cỏ khô trên các cánh đồng đã bị cắt bỏ. Loài chuột này ăn thóc gạo và gây nhiều tai hại cho cây ăn quả vì chúng gặm thân của những cây này. Chuột đồng đẻ rất nhiều lần mỗi năm, mỗi lần từ 4 đến 10 con. Với mật độ sinh sản và lớn như vậy, chuột đồng là loại động vật có vú đông nhất. Chuột đồng con có thể bắt đầu sinh con khi mới một tháng tuổi.

Chuột sóc (ELIOMYS): Chuột sóc sống ở Châu Âu, Châu Á và Châu Phi, không hề thấy chúng xuất hiện ở Mỹ. Trong hầu hết các ngôn ngữ Châu Âu, chuột sóc được gọi là “những kẻ chuyên ngủ”. Mùa Thu loài vật gặm nhấm đuôi rậm và xinh đẹp này cuộn mình trong những hang kín gió “say sưa giấc nồng” cho đến hết mùa đông. Chúng thức dậy trong khí trời ấm áp và ra khỏi hang vào buổi tối để tìm nơi trú ẩn trên các cây to. Chúng sống nhờ vào hạt mầm trái cây và không xem thường sâu bọ. Một số chuột sóc có cỡ bằng chuột lớn nhưng phần lớn chỉ nhỉnh hơn chuột nhắt một tí.

Chuột nước (ONDATRA ZIBETHI CA): Chuột nước rất phổ biến trong các đầm lầy, các ao và hồ nhỏ ở Mỹ và Canada (trừ vùngFlorida và một phần California). Một số được nhập khẩu vào Châu Âu. Chúng đẻ nhiều lần trong một năm, thường mỗi lứa cho ra đời từ 5 đến 6 con. Tuy nhiên có nhiều trường hợp sản lượng lên đến 9 con. Vì là loài động vật có số lượng rất lớn nên lông chuột nước chiếm nhiều phần chủ yếu trong nghề khai thác lông. Sau khi đã được chế biến, các bộ lông đen được nhuộm và bán ra thị trường. Áo ấm làm bằng lông chuột nước là loại áo lông nhẹ nhất và ấm nhất.

Chuột nhảy (JACULUS JACULUS): Loài chuột này giống như những con Kangaroo nhỏ. Chân của chúng rất mạnh vớ một bàn chân sau rất to. Nhờ các chân sau mà chuột có thể nhảy được những bước dài. Chuột nhảy xuất hiện ở miền Bắc nước Mỹ, Canada và các cánh đồng núi ở Phương Tây. Loài vật đuôi dài này ngủ suốt mùa đông Chuột nhảy ở Bắc Phi và Châu Á còn nhiều điểm nữa rất giống với Kangaroo. Chúng sống ở những khu vực khô cằn. Thực tế chuột nhảy có họ hàng rất xa với gia đình nhà chuột.

Chuột Nauy (RATTUS NORUEGICUS): Chuột Nauy hay còn gọi là chuột xám, chuột cống có quê hương ở Châu Á. Chúng xuất hiện trên toàn bề mặt trái đất. Loài chuột này có chiều dài từ 30 đến 45 cm nhờ có đuôi râu rất dài. Chúng được che phủ bởi một lớp lông xám, đặc biệt, lỗ tai của chúng cũng có lông những khi xuất hiện, lông tai được xếp như vây cá. Chuột Nauy rất khôn lanh và quỷ quyệt. Chúng sinh sản rất mạnh nên khi chúng sinh sống ở một khu vực nào đó thì rất khó lòng khử diệt hết.

Loài chuột gây hại này sống trong các bãi rác và lây truyền rất nhiều bệnh đáng sợ như bệnh dịch hạch ở người giun xoắn ở heo và lao ở gà vịt. Không chỉ có vâỵ chúng còn gây rất nhiều về thực phẩm dự trữ và nhiều nguyên liệu khác. Những thiệt hại về chuột Nauy và bà con gần gũi nó – chuột đen (Rattus Rattus) – gây cho người tính theo tiền mặt là hàng tỉ đô la mỗi năm.
Chuột đen nhỏ hơn chuột Nauy một tí, rất thích hợp với khí hậu ấm như miền nam nước Mỹ và vùng địa trung hải ở châu âu.

Chuột nhà (MUS MUSCULUS): Đây là loài chuột gây hại thứ nhì sau chuột cống. Chúng là trợ thủ đắc lực của các bệnh thông thường và dịch hạch trong việc lây truyền. Chúng là thủ phạm của những cuộc phá phách luá gạo dự trữ và cả trên đồng ruộng. Trong nhà, chúng không chừa bất cứ thứ gì từ vật liệu gỗ đến áo quần và cả thức ăn. Tất cả những gì con người đều thích là nạn nhân của chúng. Cũng như với chuột cống, con người cũng khó lòng tiêu diệt được chuột nhà một khi chúng đã lan vào nhà. Trải qua hàng triệu thế hệ, một số chuột nhà đã lan tận sang lục địa Úc, trên những khúc gỗ trôi từ đảo này sang đảo khác. Những con khác tràn lan được nhờ ẩn náo trên những chiếc tàu của người da đen và da nâu. Những tàu này đi từ các đảo Châu Á sang tận Hawaii Newzealand. Cứ thế trong vòng 100 năm trở lại đây, loài đáng sợ nhất này đã có mặt khắp mọi nơi trên thế giới.

Chuột nhà có số lần sinh sản khổng lồ mỗi năm, chuột nhà trưởng thành dài từ 15 – 18 cm với cái đuôi dài gần nửa thân. Bộ lông của chúng có màu xám, hơi nâu nhưng phần dưới sáng hơn. Loài chuột nhà có mũi nhọn và lỗ tai dựng đứng.

Còn nhiều thành viên nữa trong gia đình nhà chuột. Trong đó có thể kể đến loài lemmus, chuột tuyết (Microtus nivalis), chuột gai (Liomysirroratus), chuột rừng đuôi dài (Apodemus sylvaticus), chuột túi đuôi màu (Dasycersus, Cristicauda), chuột… cơ man là chuột. Trong một khuôn khổ hạn chế không thể kêu danh điểm mặt tất cả. Tuy nhiên, cần phải nói thêm đôi chút về vai trò của chuột đối với con người. Chúng ta đã thấy rõ một số loài chuột gây hại cho con người một cách nghiêm trọng. Tuy nhiên những loài như chuột nước không gây hại mà ngược lại bộ lông của nó mang lại giá trị kinh tế và thẩm mỹ rất cao. Nhưng có lẽ vai trò quan trọng của con người đối với chuột ở chỗ: chúng là thú bạch tạng dùng nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Chuột bạch tạng là loại chuột thiếu một số sắc tố trong da, lông và mắt khiến cho da nhẹ và lông trắng và mắt hơi hồng hoặc đỏ. Chuột bạch tạng thường xuyên xuất hiện tất cả các loại chuột. Con người nuôi dưỡng chuột bạch tạng vì chúng tỏ ra rất hữu hiệu trong các thí nghiệm khoa học, đăc biệt là khi nghiên cứu về bệnh trên cơ thể người.

CHUỘT CHÙ LÙN LOÀI THÚ NHỎ NHẤT HÀNH TINH

Loài thú nhỏ nhất hành tinh của chúng ta là chuột chù lùn ( Suncusetruscus). Loài chuột này chỉ nặng từ 1,2 đến 1,7 g và chỉ dài khoảng từ 3,5 – 4,5 cm. Nó có một cái đầu khá to với cái mõm có vòi dài cử động được. Chuột chù lùn sống ở ngoại Capcase, Trung Á, Turkménistan, Ouzbékistan, Kazakhstan và ở nhiều nơi thuộc Nam Tây Âu, châu Phi, châu Á. Chuột chù lùn Srilanka ( Podinik kura ) chỉ dài khoảng 4 cm, mõm có một cái vòi rất dài, ở đầu vòi có hai lỗ mũi rất đặc biệt.

CHUỘT KẺ THÙ TINH KHÔN CỦA LOÀI NGƯỜI

Trong thế giới loài vật, chuột là bậc thầy về đấu tranh sinh tồn. Mỗi gia đình loài chuột có khá đông “nhân khẩu”, tồn tại theo kiểu đa đại (lắm khi thập đại) đồng đường, đứng đầu là một đại lão thử. Trước khi xuất quân, vị gia trưởng này phái các chuột trinh sát đi thăm dò trước. Gặp thức ăn lạ mắt, hoặc có mùi lạ mũi, vị lạ miệng hoặc nhìn thấy những vật hao hao cỗ máy tử thần (bẫy chuột), các trinh sát viên phải điều nghiên kỹ càng – có khi mất hàng tuần – trước khi đụng tới và nếu như chuột trinh sát tử nạn trước mắt đồng loại thì, thôi nhé, vĩnh biệt mồi bã hoặc bẫy!

Về thể lực chuột được coi là kiện tướng đường trường: có thể chạy marathon một mạch 15 km (nếu tính theo tỷ lệ bước chân, khoảng cách này tương đương với cự ly 250 km đối với con người). Gặp nguy hiểm, chuột còn có tài đu bám ngửa bụng lên trời – dưới gầm giường chẳng hạn – và bất động trong tư thế đó nhiều giờ liền cho mối nguy hiểm qua đi. Trong trường hợp khẩn cấp chuột có thể leo thoăn thoắt theo phương thẳng đứng trên mặt đường nhẵn thín, trừ tường bằng kính, hoặc bò theo phương nằm ngang theo trần nhà. Đang đứng yên tại chỗ, một con chuột cống lớn có thể nhảy vọt lên cao đến 1,5m, gấp mấy chục lần chiều cao bản thân. Ấy là chưa kể đến tài bơi lội như rái cá của chuột.

Trên lý thuyết, một cặp chuột sau 3 năm có thể sinh sản ra khoảng 1 triệu con, cháu, chắt, chút, chít… Tuy nhiên, vì những “thiên tai, dịch hoạ” do người, rắn, mèo, cú, lụt, hạn… gây ra, chỉ còn khoảng 10-15% sống sót. Khoảng giữa thập niên 1970, thành phố Budapest đã phát động một chiến dịch rầm rộ tiêu diệt chuột. Xác chuột phải chở hàng ngàn xe tải. Nhưng dân chúng chưa kịp mừng chiến thắng thì chỉ một năm sau, “quân số ” của chuột đã lại tăng lên nhiều so với trước chiến dịch!

Cái đuôi của chuột có một sức mạnh đáng nể. Người ta giam một bầy chuột, bỏ đói mấy hôm rồi đặt chậu thức ăn giữa phòng, sao cho từ mặt đất, chuột không thể tiếp nhận được cái chậu. Lũ chuột leo lên xà nhà, một con bám chặt xà, cắn đuôi con thứ hai cho con này buông mình xuống. Con thứ ba leo xuống, thò đuôi cho con thứ hai cắn rồi cùng buông mình xuống. Cứ như thế cho tới khi con cuối cùng chạm được tới chậu thức ăn. Ăn no, nó leo lên, bám vào xà, cắn đuôi cho con thứ nhất để “sợi thừng chuột ” thòng xuống chạm chậu thức ăn. “Sợi thừng ” gồm 15 con chuột. Như vậy cái đuôi của con chuột thứ hai phải chịu đựng sức nặng của thân mình nó và của tất cả những con bên dưới. Họ hàng nhà chuột quả có khả năng đặc biệt để sinh tồn: chuột chịu được liều phóng xạ cao hơn các loài động vật khác.

Chuột phải luôn luôn gặm nhắm để mài mòn răng, nếu không răng sẽ dài ra đến mức nó không thể ngậm miệng lại đựơc. Một con chuột cống cần lượng thức ăn khoảng 50-100g mỗi ngày. Một thành phố có khoảng 10 – 12 triệu con chuột, mỗi năm phải chịu mất trắng khoảng 20.000 tấn lương thực, thực phẩm vì chuột.

BẰNG HAI PHẦN BA DÂN SỐ THẾ GIỚI

Chuột sống ở khắp nơi trên thế giới và có nhiều loài khác nhau, riêng chuột đàn (Rattus) có tới 570 loài, là chỉ có số lượng loài nhiều nhất so với bất kỳ chi động vật có vú nào khác. Còn chuột nhắt (Mus) cũng có khoảng 300 loài.

Gần đây, Mu-ra-xki, nhà động vật học Balan, cho biết: theo số lượng thu thập được thì hiện số chuột trên trái đất đã lên đến… trên 4 tỉ con nghĩa là bằng khoảng 2/3 dân số thế giới.

42.5 TRIỆU TẤN LƯƠNG THỰC

Đó là con số khá kinh khủng về lương thực thế giới mà hằng năm họ nhà chuột đã ăn và phá hoại ở ngoài đồng lẫn trong kho bảo quản. Số lương thực này do chuột phá bằng tổng sản lượng lương thực của 25 nước nghèo trên thế giới cộng lại.

Trong một vụ mùa, một con chuột tha về hang 3 – 5 kg thóc, mỗi hecta có khoảng 20 hang chuột. Một con chuột trung bình ăn một ngày khoảng 100g thức ăn, bằng 50-80% trọng lượng toàn thân nó; trong khi đó con cừu nặng 50 kg chỉ cần ăn 4 kg cỏ mỗi ngày và con bò 375kg ăn 18kg.

VỪA ĂN… VỪA PHÁ

Qua thí nghiệm để một con chuột nhắt trong kho gạo, người ta nhận thấy: một năm nó ăn hết 18,2 kg gạo và bài tiết ra 25 000 viên phân (1,8 kg), khoảng 4 640 cm3 nước tiểu. Lượng hạt bị nhiễm bẩn, hư hỏng không dùng được nhiều gấp 10 lần số hạt chuột đã ăn.

BA NĂM ĐẺ HƠN HAI MƯƠI TRIỆU CON

Chuột đàn rất mắn đẻ. Chuột chửa 19-22 ngày, mỗi năm đẻ 5 – 7 lứa, mỗi lứa 6 –10 con. Chuột con sau 3 tháng đã lại sinh sản. Chuột sống 3-4 năm.

Một đôi vợ chồng chuột nếu sinh đẻ “mẹ tròn con vuông ” thì chỉ sau 3 năm, cả con, cháu, chút, chít của chúng sẽ phát triển thành… trên 20 triệu con. Nếu con người và các loài mèo, rắn, diều hâu, chồn, cáo… không tích cực tiêu diệt chuột thì có lẽ chẳng mấy chốc chuột sẽ sinh sôi nảy nở kín cả mặt đất.

BÍ MẬT VỀ NHỮNG VỤ TỰ TỬ CỦA CHUỘT

Ở miền bắc Canada, bán đảo Scanrdinavi và miền bắc Nga có một loài chuột nâu dài từ 10 – 18cm sinh sống lạ lùng là vào đầu mùa xuân hằng năm chúng có những cuộc di cư rất lớn; ngày ngủ đêm đi. Cứ 3-4 năm chúng lại đến những nơi xa hơn với số lượng đông hơn để rồi hàng ngàn con lao mình từ vách đá dựng đứng xuống biển và mải miết bơi cho đến chết. Điều này được giải thích như là một sự hướng về đất cổ nơi tổ tiên xa xưa của chúng sống khi mặt nước biển thấp hơn nhiều. Cũng có thể chúng tưởng biển nông và hẹp nên đi liều.

Tương tự ở vùng núi cao Trung Quốc cũng có hiện tượng tự tử tập thể của chuột núi. Nguyên nhân là do, mùa Thu mỗi con tự thu gom cho mình chừng 30kg lương thực, người dân ở đó biết thế đi tìm hang chuột để lấy về, khi chúng phát hiện bị mất của, chúng rủ nhau lên cây cùng chết. Bí mật này vẫn còn là một ẩn số.

CHUỘT – TỰ SÁT TẬP THỂ VÀ NHỮNG CUỘC HÀNH QUÂN VÔ ĐỊNH

Vào đầu tháng 5 –1995, trên một vùng rộng chừng 10 000 km2 ở khu vực tự trị Tân Cương (Trung Quốc) đã xảy ra hiện tượng chuột tự sát tập thể. Ở đây có loài chuột đồng mắt rất to, dân chúng gọi là “quỷ mắt lồi”. Chúng kéo đến các ao, hồ, từng đôi một cắn đuôi nhau lao mình xuống nước tự tử. Chỉ vài hôm sau, tại tất cả các ao hồ trong vùng, xác chuột nổi kín mặt nước.

Các nhà khoa học tiến hành nghiên cứu và không phát hiện sự thay đổi nào trong não và trong nội tạng của những con chuột tự vẫn. Chỉ một số biểu hiện bên ngoài được ghi nhận: trước khi có hành động tự sát, chúng tỏ ra chậm chạp, mệt mỏi, phản xạ kém. Một số nhà khoa học lo ngại về một số biến động sinh thái sẽ diễn ra: cáo, gấu, chó sói, cú mèo… (những loại sống bằng chuột) sẽ bị khan hiếm cái ăn.

Kinh nghiệm dân gian thì lại cho biết hiện tượng chuột tự sát tập thể là dấu hiệu báo trước một trận động đất lớn. Có quan điểm khoa học cho rằng hiện tượng này là biểu hiện của qui luật tự nhiên về cân bằng sinh thái: loại bỏ số khẩu dư thừa trong một cộng đồng. Nhưng cơ chế nào dẫn đến hành động tự sát (mà không phải là ăn thịt lẫn nhau chẳng hạn) thì cho đến nay vẫn còn là điều bí ẩn.

Không bị con người và các loài muôn thú tiêu diệt nên lũ chuột ở vùng đài nguyên phương Bắc nước Nga sinh sôi nảy nở rất nhanh. Ăn thịt nhau không xuể, chúng bèn kéo nhau đi tha phương, để mặc lũ chuột con ở lại. Không biết sẽ đi về đâu, nhưng hàng tỷ con chuột vẫn tự nguyện lên đường. Càng đi, lũ chuột càng trở nên hung hăng, cuồng loạn.

Gặp biển những con đi đầu không ngần ngại lao đầu xuống nước. Phải hàng triệu con tử đạo trong sóng biển mới giúp đoàn quân còn lại tỉnh ngộ ra mà rẽ sang hướng khác. Gặp khe sâu chắn đường, những con đi đầu cứ điềm nhiên lao xuống vực. Xác chúng lấp đầy khe vực cho đàn quân đi qua. Gặp sông, xác của đạo quân tiên phong sẽ là cầu nối cho hậu quân sang bờ đối diện.

Con người đã phải sử dụng mọi biện pháp mạnh nhưng vẫn không ngăn nổi bước chân vô địch của đoàn quân chuột. Dùng máy bay phun thuốc trừ sâu ư? Chỉ là trò trẻ con. Phun thuốc có độc tính cao thì trước hết có hại cho người và hệ động vật nói chung, hơn nữa làm gì có sẵn một lương thuốc nặng đô lớn đến thế! Vũ khí hoá học coi như thất thủ. Có nơi người ta dùng mìn, nhưng đối với những tấm thân chuột bé tí teo, khả năng sát thương của mìn cực thấp, còn sức ép thì chỉ làm các chú tí ngất đi trong giây lát mà thôi. Dùng súng phun lửa, hiệu quả có cao hơn chút ít, song hậu quả cũng nặng – có thể gây ra nạn cháy rừng, cháy đồng cỏ. Cũng may là đi miết rồi chuột cũng kiệt sức, các chức năng sinh lý bị sáo trộn, do phải ăn những thức ăn không hợp khẩu vị, không có điều kiện để giao phối sinh nở… thế rồi bầy đàn tan tác, mỗi con chết gục ở một xó xỉnh nào đó, kết thúc “hành trình qua lửa, nước, ống đồng…” Trong khi đó, nơi cố hương, lũ chuột thi nhau lớn lên, sinh sôi nảy nở ồ ạt đến mức một thời gian nào đó lại phải tiến hành cuộc hành quân vô địch đi tìm cái chết.

KHẢ NĂNG THÔNG TIN CỦA CHUỘT

Theo các nhà khoa học Pháp, loài chuột thông minh hơn chúng ta tưởng. Các cố gắng để giảm số lượng chuột thường bị thất bại. Sức đề kháng của chuột luôn được các nhà môi trường quan tâm. Tại Lyon, Pháp, trên hội nghị xem xét một nghiên cứu mới, các nhà khoa học khẳng định: vào lúc này chuột đã khôn hơn người: “Chuột có khả năng tiên tri và linh cảm cực kỳ phi thường. Không những thế chuột còn có khả năng thông tin cho đồng loại ” – Michel Daniel viết trong cuốn sách mới “Loài Chuột, Bạn Trong Bóng Tối Của Chúng Ta.”

Sau 20 năm cố giải thích về tác phong và tư duy của chuột, Daniel tin rằng chuột là loài có vú thông minh thứ ba chỉ sau con người và Hắc tinh tinh. Trí thông minh không thể đo bằng kích thước não. Trong khi não của loài linh trưởng khá phức tạp phù hợp với cung cách tư duy phức tạp thì não của chuột khá đơn giản và khối lượng não so với thể trọng khá thấp. Điều mà Daniel và các đồng nghiệp quan tâm là khả năng tiếp nhận thông tin về chuột cho thấy hệ thông tin của chúng rất tinh tế.

Ví dụ, một loại thuốc diệt chuột mới được đặt tại đường cống ở Paris thì chỉ trong vài giờ tin tức lan truyền qua cộng đồng chuột hữu hiệu đến nỗi không có con chuột nào chịu ăn thức ăn có thuốc! Khi những loại thuốc diệt chuột đầu tiên được dùng, chuột đã phát triển một “gene” kháng thuốc. Nhưng các nhà khoa học vừa khám phá ra rằng: Chuột còn có các phương tiện tự vệ phức tạp hơn nhiều. Đối với các loại thuốc đời mới mạnh, chuột nhanh chóng khám phá ra một vũ khí mới mà các nhà hoá học chỉ biết đến cách đây vài thập niên. Đó là vitamin K dùng như thuốc giải độc để tự miễn dịch, chuột đã tìm kiếm và ăn những chất có chứa vitamin K. Một trong những phát hiện đáng lo nhất là chuột có thể truyền kiến thức tự vệ cho nhiều thế hệ. “Nó đưa vào hệ thống ‘gene’ và tập quán một số yếu tố tự vệ còn nhanh hơn cả con người nhờ chu kỳ sinh sản cực kỳ ngắn” – Daniel nói.

Được 3 tháng tuổi, chuột có khả năng sinh sản và mỗi lần cho ra trên dưới một chục chuột con. Vào năm được mùa, một cặp chuột và con cái của chúng có thể cho ra một ngàn con cháu, tất cả đều được lập trình di truyền về khả năng tự vệ. “Nửa thế kỷ cuộc sống con người tương đương với bảy ngàn năm của chuột, trong bảy ngàn năm đó chúng ta đã thay thế biết bao về mặt văn hóa và cấu tạo di truyền” – Daniel nói.

Theo chuyên viên các loài có xương sống Michael Rampaud thì chuột có khả năng truyền “mối ác cảm” với một chất (hoặc nhiều chất) nào đó của chúng cho đời sau. “Chuột thường nghi hoặc bất cứ chất nào đặt trong lãnh thổ của chúng. Khi gặp lần đầu một mồi mới, chuột chỉ ăn số lượng ít, không đủ gây tử vong, chỉ đủ gây các triệu chứng. Nếu triệu chứng này xảy ra, chuột sẽ tránh chất độc và không cho phép các con vật khác đến gần miếng mồi ” – Rampaud nói.

Một trong những cơ chế sống còn tinh tế nhất của chuột là khả năng thay đổi khẩu vị. Chuột bô “hiện đại ” rất thích chất platics, chuột học được cách tiến hoá và sử dụng năng lượng của platics. Cách đây vài thập niên chúng chưa có được khả năng này. Đây là tin tức xấu cho con người vì chuột sẽ gặm nhắm dễ dàng các dây điện thoại và máy tính làm hỏng các mạng điện tử gây tốn kém hàng ngàn Đôla.

Cho đến gần đây, các nghiên cứu về chuột chỉ được làm trên những chuột thí nghiệm mà tác phong rất khác với tác phong của đồng loại ngoài đời. Chỉ khi dân số chuột gia tăng người ta mới tìm hiểu về tác phong của chuột ngoài thiên nhiên. Theo ước tính, tại Paris, nhờ thức ăn rơi vãi dọc đường và nhờ nhiều mùa đông ấm áp nối tiếp nhau, dân số chuột đã tăng lên 6 triệu con so với 10 triệu con ở Luân Đôn. Để tiêu diệt chuột các nhà sản xuất thuốc sát trùng đã cố tìm ra một loại chất độc làm cho chuột ăn vào phải chết ngay sau ba đến bốn ngày. Lợi điểm: Do chuột không bị suy yếu ngay sau khi dùng thuốc nên cơ chế tự vệ của chúng không thể hoạt động để thông tin sớm cho đồng loại về nguy hiểm của thuốc.

CHUỘT KÊU RÚC RÍCH

Lạ thay là con chuột! Cắn ruộng luá, phá hoại rẫy khoai, gặm kho tàng, ấy vậy mà con người vẫn phải cầm tinh nó, vẫn phải tốn giấy mực về nó.

Bắt đầu từ tranh làng Hồ chăng? Đám cưới chuột ấy vậy mà cũng linh đình võng lọng. Chỉ cần cúng bác mèo con cá béo là cô dâu, chú rể và quan viên hai họ, cứ tha hồ mà vênh mặt lên với thiên hạ.

Hay là bắt đầu từ chuyện quan thanh liêm về hưu? Cả một đời làm quan phụ mẫu thanh bạch, nay giã từ quan trường, không còn vướng công danh, vậy mà bà lão ngốc thế, không bịa ra quan tuổi sửu mà lại bảo quan tuổi tý; con chuột vàng làm sao to bằng con trâu vàng được?

Cũng có thể bắt đầu từ chuyện ngụ ngôn của La Phông Ten!

Ôi là Đại hội chuột!
Trí tuệ chuột tuyệt quá!

Nhưng ai dám đứng ra đeo chuông vào cổ cho mèo? Đừng có mà chê mèo ngu nhé! Mèo thừa biết cái vòng kim cô lợi hại thế nào, nhưng cá béo thì mèo không chê đâu! Nếu chê của đút lót thì mèo dại gì lại đứng ra làm quan cho rách việc. Nhớ câu ca dao dân dã ngày xưa:

Mèo nằm giàn bếp vỉnh râu
Thấy con chuột chạy lắc đầu không ăn.

Không phải mèo chê chuột đâu nhé! Chẳng qua là nó lục bếp no rồi. Khi đã no rồi thì tới con người còn làm biếng, còn dễ dãi, nói chi tới mèo.

Có đời thuở nào mèo chê chuột bao giờ. Có chăng là chuột tinh ranh, chuột xỏ mũi mèo, để trẻ con có ca dao mà học:

Con mèo mà trèo cây cau
Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà
Chú chuột đi chợ đàng xa
Mua mắm mua muối giỗ cha chú mèo.

Bài ca dao ấy được phổ nhạc, đưa thêm vào từ chuột chích. Trẻ con thích lắm. Người lớn cũng thích. Nhiều người còn gọi đứa con mới lẩm chẫm biết đi của mình là chuột chích. Nghe thấy nhỏ nhoi, thấy dễ thương, thấy âu yếm lạ lùng.

Nhưng rõ ràng chuột là loài gặm nhấm, vừa láu lỉnh vừa láu cá. Rất nhát mà cũng rất khôn rất nghịch. Ăn vụng như chớp, phá phách như quỷ, gieo dịch bệnh như ma. Nổi tiếng làm vậy, thành ra con người phải đặt “Lý con chuột” dành riêng cho nó:

Chuột chê thóc lép không ăn
Chuột chê nhà dột ra nằm bụi tre.

Không hiểu người đời thực bụng khen hay chê giống chuột. Chuột dùng trong y học, là vật thí nghiệm, giúp ta tìm ra cách cứu người. Chuột đi vào thực đơn là món khoái khẩu, đến mức hóa thành ca dao.

Cần chi cá lóc, cá trê

Thịt chuột, thịt rắn nhậu mê hơn nhiều.

Chao ôi là chuột nướng, chuột chiên, chuột xào… thơm thơm cái mùi thèm nhậu. Nghe đâu ở Úc, người ta đã có chương trình xuất khẩu thịt chuột túi để giúp làm giàu đất nước. Chẳng biết thịt chuột túi xứ tân thế giới ngon tới cỡ nào, chứ chuột đồng, chuột dừa, chuột cống xứ mình thì đố ai đã lỡ ăn rồi mà quên được.

Chuột ngoài đồng, chuột trong nhà, chuột trên ngọn dừa cứ tự nhiên đi vào ca dao và đi cả vào tình yêu đôi lứa.

Chuột kêu rúc rích trong rương
Anh đi cho khéo đụng giường bả hay.

Chữ “rúc rích” gieo vào giữa câu thơ sao mà tài thế. Cứ như đang diễn ra chuyện của con người. Còn sự chân tình của cô Bảy, cô Ba nào đó, sao mà dễ thương. Bà già lỡ nghe được, chắc cũng chỉ còn nước bụm miệng mà cười, mà thông cảm cho đôi con trẻ. Ca dao đôi khi hóm hỉnh thế đấy. Dám để cho con gái kêu mẹ đẻ là “bả” cơ đấy!

Có điều, nghe chuột kêu rúc rích tới lúc nửa đêm thì… cô Ba, cô Bảy ơi, xin nhớ lấy câu này:

Gió Nam non thổi lòn hang chuột
Chuyện lộ rồi dong tuốt luốt anh đi.

Đó chẳng phải là chuyện gái trai tình tự lúc đêm hôm ư. Ca dao của ông bà hết buông ra lại buộc vào, dạy lẽ đời hay quá!

Quỳnh-Hương sưu tầm từ Ngọn Nến Nhỏ – Diễn Đàn Lớp Piô X