Hoài Cổ Và Nỗi Niềm

Nguyễn Hiển Trị

Năm thứ Sáu của thiên niên kỉ thứ Hai.

Hôm nay ở Bình Giã cúp điện, một buổi chiều êm ả sau cơn mưa tầm tã lúc gần trưa, bây giờ là đã năm giờ chiều. Bầu trời ngã sang một màu hồng nhạt, với những tia nắng cuối cùng trong ngày, được nhuộm một màu hồng huyền ảo đổ ập lên mặt đất, làm cho những bóng cây kéo dài trên mặt đất đến qua mấy căn nhà mới hết. Cảnh tượng như có phép mầu nhiệm từ trên trời. Từng đó thôi cũng đủ khiến lòng tôi cảm thấy man mác cái cảm giác như đứng trên thiên đàng, không hề bận tâm về điều gì.

Ba tôi cũng cảm nhận được cảm giác này. Ở trong nhà, ba ngồi trên chiếc ghế salon làm bằng gỗ, gồm những thanh gỗ song song quen thuộc, như những bộ ghế salon của mấy nhà khác trong Bình Giã.

Ba bắt đầu kể chuyện, nói với mẹ:

– Hồi xưa không có điện cũng túi mù như ri, rứa răng mà hồi nớ ta thấy cũng vui em hầy, bây giừ răng nỏ thấy con nít tụ lại chơi như hồi nớ nữa hầy.

Câu nói đó thôi cũng làm cho mẹ tôi mỉm cười. Mẹ tôi cười như cái thú vui của thi nhân đang hình dung về một nỗi hoài cổ. Mẹ nằm trên võng, lâu lâu lại lấy chân xít võng kêu cót két tựa như tiếng đàn violon, nhưng nó không du dương mà ken két, gợi một cảm giác khác, không phải êm dịu mà là một nỗi nao núng trong lòng.

Mẹ nói:

– Hồi nhỏ, tụi trong xóm em hay tập trung trước sân nhà bà Phụng (người hàng xóm của bà ngoại tôi). Gớm cái sân đất bột không mà cứ chơi cho nhớp người đỏ lòm a rứa – mẹ nói với anh em tôi – Hồi nớ mẹ là cực nhất trong mấy chị em. Cái chi khó cũng đùn cho mẹ làm, số hồi nớ khổ lắm. Đi chăn con bò mà hấn cứ chạy lung tung, bò người ta về nhà là biết tự đi vô chuồng, còn bò nhà mình là cứ đi lung tung, về đến cổng mà đập mãi không chịu vô.

Nói xong, mẹ và ba cười một tiếng nhẹ. Có lẽ cười vì một thời cơ cực đã qua, mà cũng có lẽ cười vì ba mẹ không hiểu tại sao mình lại có thể sống trong hoàn cảnh khó khăn như vậy. So với cái cảnh sung túc đầy đủ hôm nay, thì cái khổ lúc xưa đúng là địa ngục, không hơn không kém.

Mẹ lại đưa chân xít võng, để tránh khỏi muỗi. Cái lắc võng thật thư nhã, thật mãn nguyện. Mắt mẹ nhìn vào không trung nghĩ về một khoãng không gian xưa, dường như mẹ nghĩ rằng “thật may mắn, bây giờ không phải khổ nữa”.

Chỉ hai câu nói và những tiếng cười nhạt nhẽo, cũng đủ gợi lên cho hai anh em sự mơn man trong lòng và hình dung về một bức tranh cũ kỉ.

Trong đầu chúng tôi hiện lên rõ mồn một bức tranh trắng đen về cuộc sống của ba mẹ lúc mới lấy nhau. Hai bàn tay trắng đúng nghĩa, đến cái lu đựng nước cũng không có, ngày đêm làm việc để đào được cái giếng lấy nước, đào được giếng rồi lại không có dây, ba phải lấy đoạn dây kẽm gai của ông ngoại, tháo các nút gai ra, rồi lấy dây kẽm đem quay nước để tắm giặt, ba kể như vậy đó. Tôi ngớ ngẩn hỏi ba:

– Răng ba không lấy dây mũi mà quay ba, dây kẽm gai mần răng mà quay được.

Ba im lặng một giây, xuống giọng trầm:

– Hồi nớ mần chi có tiền mua dây, dây kẽm gai cũng quay tuốt hết á, hồi nớ đó là chuyện nhỏ, đi chở lạc mới gớm…

Hồi đó, lúc tôi chưa sinh ra, nhà tôi làm nghề ép dầu lạc. Trong đầu tôi hình dung cuộc sống của gia đình với cái máy ép dầu; hình dung ra mẹ tôi, một người phụ nữ lúc đó đang mang thai mà vẫn vác từng bao lạc, để nuôi sống mấy anh em tôi.

Tôi tự hỏi sao lại có sự khác biệt lớn giữa “khi xưa” và “bây giờ” đến thế. Khi xưa ông bà cha mẹ làm lụng, đáng lắm chứ, đáng lắm, để ngày hôm nay ngồi trong căn nhà ấm cúng, để hôm nay tôi đến trường, để chén cơm hôm nay thêm nhiều đồ ăn hơn hôm qua.

Ba tôi khi còn là học sinh trường Tấn Đức (trường học của Bình Giã lúc xưa, bây giờ là trường Nguyễn Trường Tộ), từng là người học giỏi nhất, nhưng học dở chừng thì “giải phóng” phải ngưng học đi buôn. Nếu ba có điều kiện học như bây giờ thì chắc hẳn đã thành công. Mẹ thở một hơi dài ngước mặt nhìn tôi, vừa cười vừa hỏi đùa:

– Thời gian có quay lại được không hầy?

Tôi nói ngay:

– Mần chi rứa mẹ.

– Để mẹ đi học lại, học rồi làm nghề khác, chứ cứ ra rãy mần như ri hoài cũng mệt lắm.

Bây giờ mẹ cũng đã sung sướng hoàn toàn đâu, vẫn đi làm đấy chứ. Tôi lại nghĩ đến sau này mình sẽ ra sao đây, sẽ sung túc chứ. Câu trả lời là một quá trình dài. Tôi không thể trả lời cho chính tôi ngay lúc này được.

Mẹ chỉ nói chơi thế thôi, nhưng tôi đã hiểu tất cả. Hiểu rằng cuộc sống không thể đưa quá khứ so với hiện tại được. Vì mỗi thời điểm đều có một hoàn cảnh riêng, không lúc nào giống lúc nào.

Ba tôi vẫn tiếp tục kể về mấy chuyện kinh điển của ba hồi nhỏ. Mẹ lâu lâu lại nói một câu viễn vông, đại loại như: “Nhà ta có đứa mô sau ni làm thật giàu, cho ba mẹ đi chơi khắp thế giới”. Khi mẹ nói thế, tôi cảm thấy mình có trách nhiệm đó.

Tôi không biết nhiều về những người trong làng, mỗi khi ba kể về một ai đó là tôi phải hỏi thêm danh tánh của họ, trong khi nhà tôi ai cũng biết họ. Việc học của tôi không cho tôi thời gian để ngồi tán chuyện về ông xóm này bà xóm nọ. Nên tôi chẳng biết ai ngoài mấy người hàng xóm xung quanh. Ngày đêm tôi lên kế hoạch cho một tương lai không phải vác cuốc ra rãy. Phải kiếm đủ tiền để đưa ba mẹ tôi đi khắp thế giới, bù lại những gì họ đã dành cho tôi. Tôi tự xem điều đó là trách nhiệm của mình.

Sau một hồi trò chuyện đã là sáu giờ chiều. Vẫn chưa có điện, tôi đứng dậy đi thẳng ra ngoài sân trước. Bầu trời vẫn còn ửng hồng, sót lại những tia nắng bị bỏ quên, khi mặt trời đã đi về phía bên kia dưới chân trời. Tôi đón lấy không sót một tia nắng nào, nắm chặt bàn tay trong khoảng không, mơ hồ nhìn về phía chân trời nơi phát ra tia sáng ửng hồng, lòng thầm nghĩ về tương lai của mình.

Một ý chí vững chắc trong tâm trí: Tôi sẽ đưa ba mẹ đến một chân trời mới.

Nguyễn Hiển Trị