LÀM THƠ, PHÉP TẮC VỀ THƠ

Thể-cách văn-chương .- Văn chương ta có nhiều thể-cách, mỗi thể-cách có phép tắc riêng . Trước hết có thể chia ra làm hai loại:

Loại có vần và loại không vần.

Thế nào là thơ.- Thơ là một lối văn có vần (assonance) : thơ có nhiều lối và thông dụng nhất là lối thơ thất ngôn và lối thơ ngũ ngôn. Hai lối thơ nầy có số câu nhất định, mỗi câu có chữ nhất định (mesure), có điệu riêng (rythme), có khi lại phải đối nữa (paralletisme).

LUẬT THƠ

Số chữ .- Ngũ ngôn mỗi câu 5 chữ ; thất ngôn mỗi câu 7 chữ .
Số câu .- Hoặc thất ngôn hoặc ngũ ngôn, gọi là thơ tứ tuyệt thì mỗi bài 4 câu; gọi là thơ bát cú thì mỗi bài 8 câu ; còn thất ngôn dài hơn 8 câu , ngũ ngôn dài hơn 16 câu thì gọi là trường thiên hoặc gọi là hành . Làm theo lối thơ nào thì phải đặt đúng số câu và số chữ của lối thơ ấy .

Vần

Vần là gì ?
a)- Tức là những tiếng đồng âm (identite du son) đứng cuối câu thơ . Nếu theo vần quốc ngữ thì những tiếng nào cùng một âm (meme son voyelle), hoặc âm bằng, hoặc âm trắc tùy theo lối thơ vần bằng hay vần trắc, không cứ dấu khác nhau đều cùng một vần: như thiên, liên, liền, biền cùng một vần; tải, lại, bãi, phái, cùng một vần .

Làm thơ phải hiệp vận cho đúng, nếu trái lệ ấy như nay mà đi với ta hoặc tôi là lạc vận, không được. Nếu vần hơi sai nhau như tai với ngay hoặc ngươi là cưỡng áp (gượng ép), cũng không được.

– Trong một bài thơ những câu nào phải có vần? Lệ cứ câu đầu và các câu chẵn phải có vần. Vậy trong bài thơ 4 câu có 3 vần (câu 1, 2, và 4 ), Thơ 8 câu có 5 vần ( 1, 2, 4, 6, và 8).
Song lối thơ ngũ ngôn nếu hai câu đầu đối nhau thì câu đầu không phải vần nữa. Lối thơ trường thiên cũng cứ theo lệ ấy mà đặt dài ra ; có khi cả một bài dùng nguyên một vần , hoặc cứ 4 câu , hay 8 câu lại đổi dùng vần khác cũng được .

Điệu thơ.

Điệu thơ là cách xếp đặt các tiếng trong câu thơ sao cho êm tai dễ đọc. Tiếng ta có tiếng bằng có tiếng trắc, phải biết cách đánh vần.

a)- Cách đánh vần

Như muốn biết tiếng tâm là bằng hay trắc thì phải nói tầm tâm bằng, tấm tẩm (hay tậm) trắc, thế nên tiếng tâm là bằng . Cách ấy tức là cách đánh vần của các cụ ta ngày xưa, vì chữ Hán và chữ Nôm không có dấu như chữ quốc ngữ bây giờ. Tập nói thế nhiều lần cho quen, lâu thành nhập tâm, hễ đọc một tiếng lên biết ngay là bằng hay trắc. Nay theo lối viết chữ quốc ngữ thì những tiếng gì phải đánh dấu ( dấu huyền ) hoặc không phải đánh dấu ( bình thanh) là bằng , mà những tiếng gì phải đánh các dấu ( dấu sắc , dấu hỏi , dấu ngã , dấu nặng ) là trắc cả .

b)- Các điệu thơ.

Bài thơ nào các tiếng trong một câu xếp đặt theo điệu bằng trắc gọi là thơ Đường luật (vì tự đời nhà Đường bên Tầu đặt ra). Còn bài nào không theo điệu bằng trắc gọi là thơ cổ thể hoặc cổ phong (lối cổ có trước đời nhà Đường).

Đường luật chia làm hai thể : thể bằng hoặc luật bằng là thể thơ bắt đầu hai tiếng bằng ; thể trắc hoặc luật trắc là thể bắt đầu hai tiếng trắc .

c)- Các thể bằng trắc

Nay lấy chữ ( thay tiếng bằng, chữ (t) thay tiếng trắc , chữ (v) thay tiếng vần mà kể các cách xếp đặt tiếng bằng tiếng trắc trong các thể thơ như vầy .

THỂ BẰNG VẦN BẰNG

Vần bằng nghĩa là các tiếng vần đều đặt tiếng bằng cả .

Ngũ ngôn bát cú

b b t t b (v)
t t t b b (v)
t t b b t
b b t t b (v)
b b b t t
t t t b b (v)
t t b b t
b b t t b (v)

Thất ngôn bát cú

b b t t t b b (v)
t t b b t t b (v)
t t b b b t t
b b t t t b b (v)
b b t t b b t
t t b b t t b (v)
t t b b b t t
b b t t t b b (v)

THỂ TRẮC VẦN BẰNG

Ngũ ngôn bát cú

t t t b b (v)
b b t t b (v)
b b b t t
t t t b b (v)
t t b b t
b b t t b (v)
b b b t t
t t t b b (v)

Thất ngôn bát cú

t t b b t t b (v)
b b t t t b b (v)
b b t t b b t
t t b b t t b (v)
t t b b b t t
b b t t t b b (v)
b b t t b b t
t t b b t t b (v)

THỂ BẰNG VẦN TRẮC

Ngũ ngôn bát cú

b b b t t (v)
t t b b t (v)
t t t b b
b b b t t (v)
b b t t b
t t b b t (v)
t t t b b
b b b t t (v)

THỂ TRẮC VẦN TRẮC

Thất ngôn bát cú

t t b b b t t (v)
b b t t b b t (v)
b b t t t b b
t t b b b t t (v)
t t b b t t b
b b t t b b t (v)
b b t t t b b
t t b b b t t (v)

Vần trắc là các chữ vần phải đặt tiếng trắc cả .

Muốn làm thơ tứ tuyệt cũng cứ theo cách xếp đặt 4 câu đầu trong các thể nầy

Luật bằng trắc tuy rằng như vậy, song trong câu thơ thất ngôn chữ thứ 1 và thứ 3 không cần phải đúng điệu bằng trắc, tức gọi là nhất tam bất luận (chữ thứ 1, thứ 3 không kể ) ; một đôi khi chữ thứ 5 không đúng luật cũng được ; tức gọi là ngũ bất luận . Song chữ thứ 1 trong thơ ngũ ngôn và chữ thứ 3 trong thơ thất ngôn đáng trắc mà đặt bằng thì được, chớ đáng bằng mà đặt trắc thì gọi là khổ đọc (khó đọc) không được .

Thơ ngũ ngôn chữ thứ 2 và thứ 5 , thơ thất ngôn chữ thứ 4 và thứ 7 không được trùng một âm , nếu trùng âm là phạm phải tội phong yêu hạc tất (lưng ong gối hạc) không được .

Làm thơ sai điệu bằng trắc gọi là thất luật (sai luật). Câu tiếp theo đáng đặt bằng bằng mà đặt trắc trắc, hoặc đáng đặt trắc trắc mà đặt bằng bằng gọi là thất niêm (điệu không dính nhau) đều hỏng cả .

Đối

Cái đặc sắc của thơ ta và thơ Tầu là phép đối . Thơ các nước Âu Châu (Pháp, Anh, Nga, Đức, v .. v. ) không có phép ấy .

– Thế nào là đối? – Đối, vừa phải đối ý, vừa phải đối chữ. Đối ý là chọn hai ý tưởng sóng nhau mà đặt ngang nhau. Như trong bài Qua đèo ngang tức cảnh của Bà Huyện Thanh Quan, muốn tả cảnh núi non thì lấy hai ý nầy đối với nhau:

1 – Lom khom dưới núi tiều vài chú
2 – Lác đác bên sông rợ mấy nhà

Ý đã đối lại phải tìm chữ sóng nhau mà đối. Trong một câu, ta thường chia ra làm chữ nặng và chữ nhẹ: như trời cao, đất thấp, thì chữ trời và chữ đất là nặng mà chữ cao chữ thấp là nhẹ; cao lắm, thấp vừa , thì hai chữ cao, thấp lại là nặng mà hai chữ lắm , vừa lại là nhẹ . Đối tức là lấy chữ nặng đặt sóng với chữ nặng, chữ nhẹ đặt sóng với chữ nhẹ.- Song cách phân biệt ấy không được rỏ ràng lắm . Nay nếu theo văn phạm Âu Tây mà phân các tiếng ra thành từng music (especes de mots) thời đối chữ tức là chọn hai tiếng cùng một loại music mà đặt ngang nhau , như hai chữ danh từ (noms), hình dung từ (adjectivfs), động từ (verbes), v.v .. : tỉ dụ sông với núi, lác đác với lom-khom, nhớ nước với thương nhà, .v.v. Nếu có đặt chữ nho thì phải chữ nho đối với chữ nho : như hồn thu-ảo đối với bóng tịch-dương .

– Trong bài thơ những câu nào cần phải đối? – Trong bài thơ bát cú, trừ hai câu đầu hai câu cuối, còn bốn câu giữa cứ hai câu đối nhau: 3 với 4 , 5 với 6 .- Lối thơ trường thiên cũng cứ theo đó mà đặt dài ra

– Còn thơ tứ tuyệt thì hoặc hai câu đầu đối nhau, hoặc hai câu cuối đối nhau, hoặc cả 4 câu đối nhau cũng được ; song cả bốn câu không đối thì phải đặt cho suốt một hơi mới được .

CÁC LỐI THƠ

Các lối chính thức:

a). Như trên đã nói theo số chữ thì có hai lối thơ:
1. Ngũ ngôn (5 chữ).
2. Thất ngôn (7 chữ).

b). Theo số câu thì có ba lối thơ:
1. Tứ tuyệt (bốn câu)
2. Bát cú (8 câu)
3. Trường thiên (dài hơn khổ thường)

c)- Theo điệu thì có lối thơ cổ thể (không theo điệu bằng trắc) và Đường luật (có theo điệu bằng trắc).- Đường luật lại chia ra làm thể bằng (bắt đầu hai chữ bằng bằng) và thể trắc (bắt đầu bằng hai chữ trắc trắc); mỗi thể ấy có thể đặt vần bằng (các vần đều tiếng bằng), hay vần trắc (các vần đều tiếng trắc) .

Các lối riêng.- Ngoài các lối chính thức ấy thường dùng về các việc nghiêm trang kính cẩn (thông dụng nhất là lối Thất Ngôn Đường luật), còn có nhiều lối thơ riêng dùng để ngâm vịnh chơi, hoặc những người có tính hiếu kỳ mới dùng đến, kể như sau nầy :

1.- Thủ vĩ ngâm (ngâm đầu đuôi): là lối thơ câu đầu câu cuối giống nhau.

2.- Liên hoàn (liền vòng): là lối có nhiều bài thơ cứ câu cuối bài trước đem làm câu đầu bài sau .

3.- Liên châu (liền hạt châu): là một bài thơ trường thiên dùng nguyên một vần mà mỗi câu mỗi hạ vần .

4.- Họa vận là bài thơ làm theo đúng vần một bài khác. Một người trước làm một bài xướng dùng những vần gì thì người làm một bài họa phải theo hệt những vần ấy; mà trong bài họa lại phải xem ý bài xướng nói thế nào để đáp lại, hoặc bàn thêm, hoặc khen hoặc chê .

5.- Liên ngâm là trong ba bốn người ngồi chơi cứ lần lượt mỗi người ngâm một hai câu cho thành một bài thơ .

6.- Thuận nghịch độc hay hồi văn là lối thơ đọc xuôi đọc ngược cũng thành câu có nghĩa cả .

7.- Yết hậu (câm đằng sau) là lối thơ bốn câu, ba câu trên đũ chữ còn câu cuối chỉ có một chữ .

8.- Vĩ tam thanh là bài thơ ba tiếng cuối câu cùng một âm với nhau .

9.- Triết hạ là bài thơ câu nào cũng bỏ lửng mà ý rỏ rệt , người đọc hiểu ngay được .

10.- Song điệp là bài thơ mỗi câu hoặc ở đầu, hoặc ở giữa có đặt hai cặp điệp tự (chữ lắp lại) .

Đó là theo thể cách mà chia thơ. Còn theo tình ý thời thơ có lối tả cảnh (tả phong cảnh) , tả tình (tả tính tình), cảm hứng (trông thấy một cảnh tượng gì mà cảm động trong lòng) , thuật hoài (nói chi ý của mình) , phúng thế (chỉ trích thói đời) , thú thế (giao thiệp với đời) , vịnh vật (tả các đồ đạt , cây cối , cầm thú v.v.), vịnh sử (đem các nhân vật cùng công việc trong lịch sử ra mà bàn bạc khen chê) . Cũng có bài gồm nhiều lối như, vừa tả cảnh, vừa tả tình, cốt cách là vịnh vật mà ngụ ý có thuật hoài

NỘI DUNG MỘT BÀI THƠ

Làm thơ theo đúng luật thơ chưa đủ. lại phải theo phép tắc đã định mà kết cấu các bộ phận trong bài thơ .
Một bài thơ có thể cũng như một bức tranh. Trong cái khung khổ ngần ấy câu, ngần ấy chữ đã nhất định, làm sao vẽ thành một bức tranh hoàn toàn, hình dung được ngoại cảnh của tạo vật, hoặc nội cảnh trong tâm giới. Bởi vậy phải xếp đặt các bộ phận cho khéo. Có bốn bộ phận là: đề, thực, luận và kết.

1.- Đề thì có phá đề là câu mở bài nói lung động cai quát cả ý nghĩa trong bài (introduction), và có thừa đề là câu nối với câu phá mà nói đến đầu bài (position du sujet).

2.- Thích thực (definition) là giải thích đầu bài rõ ràng. Nếu là thơ tả cảnh thì chọn các cảnh tượng xinh đẹp đặc sắc mà mô tả ra; nếu là thơ tả tình thì đem các tình tự mà giải bày ra; nếu là thơ vịnh sử thì lấy công trạng đức hạnh của người mình muốn vịnh mà kể ra .

3.- Luận (commentaire) là bàn bạc. Phải đem ý đầu bài mà bàn rộng ra. Như tả cảnh thì nói cảnh ấy xinh đẹp thế nào, cảm xúc người ta thế nào; vịnh sử thì hoặc khen hoặc chê hoặc so sánh người ấy việc ấy với người khác việc khác .
4.- Kết (conslusion) là tóm ý nghĩa cả bài mà kết lại cho mạnh mẽ, rắn rỏi .

Trong bài thơ tứ tuyệt chỉ phải làm một câu đề, một câu thực, một câu luận và một câu kết. Trong bài thơ bát cú thì phải một câu phá một câu thừa, hai câu thực và hai câu luận đều đối sóng nhau, sau cùng đến hai câu kết không phải đối nữa.

Đó là nói đại khái, chứ mỗi bài mỗi khác, mỗi người mỗi ý, tùy người làm thơ châm chước. Vả chăng làm thơ cũng như làm các lối văn khác, không phải cứ làm đúng luật hợp phép là thành được thơ văn hay. Cái hay là ở như người làm thơ làm văn. Thuộc luật thơ chỉ làm một người thợ thơ (versification) chưa thể làm được một nhà thi sĩ (poete) vậy.

1/ TIẾNG BẰNG TIẾNG TRẮC

Theo chữ Quốc Ngữ , thì Tiếng BẰNG là những tiếng có giọng êm dịu và có thể đọc kéo dài ra được như chữ không có dấu huyền gọi là giọng bằng cao và chữ có dấu huyền gọi là giọng bằng thấp .

Tiếng TRẮC là những tiếng có giọng ngắn ngủn , không đọc dài ra được, như những tiếng có chữ C , CH , P , T đứng ở cuối tiếng và những tiếng có dấu sắc, ngã, hỏi, nặng .

Vì âm hưởng tiếng Bằng và tiếng Trắc, khác nhau như thế cho nên phải xếp những tiếng ấy cho khéo thì mới tạo thành ra một thứ âm điệu nghe hay và dễ đọc. Nếu không, thì đọc lên sẽ sượn và nghe chướng tai

2/ TIẾNG BỔNG TIẾNG TRẦM

Trong những tiếng BẰNG và tiếng TRẮC, tiếng nào cũng có thứ tiếng BỔNG và tiếng TRẦM .

Tiếng BỔNG trong tiếng Bằng là những tiếng KHÔNG có dấu huyền

Ví dụ: chữ La

Tiếng TRẦM là những tiếng CÓ dấu huyền .

Ví dụ: chữ Là

Khi ta đọc chữ La và chữ Là tuy hai chữ cùng là tiếng bằng, song hai chữ đó có âm giọng khác nhau, chữ Là nghe thấp giọng hơn chữ La

Tiếng BỔNG trong tiếng Trắc là những tiếng có dấu sắc và dấu ngã

Ví dụ: Lá, Lã

Tiếng TRẦM là những tiếng có dấu hỏi và đấu nặng

Ví dụ: Lả, Lạ

Nếu chúng ta biết sắp xếp đúng tiếng Trầm và tiếng Bổng thì bài thơ nghe du dương hơn .
Dầu vậy khi làm thơ Lục Bát thì câu Bát chữ thứ 6 là tiếng Trầm thì chữ thứ 8 phải là tiếng Bổng
Hoặc nếu trong câu bát chữ thứ 6 là tiếng Bổng thì chữ thứ 8 phải là tiếng Trầm, nói cho dễ hiểu hơn là

Trong câu BÁT , chữ thứ 6 là KHÔNG DẤU thì chữ thứ 8 phải là dấu HUYỀN
Nếu chữ thứ 6 la`dấu HUYỀN thì chữ thứ 8 phải là KHÔNG DẤU
Đó là luật định cho câu thơ Lục Bát

3/ VẦN

Làm thơ thì phải có vần thì đọc nghe êm và trôi chảy . VẦN nghĩa là tiếng này với tiếng kia có cùng âm-hưởn. Tiếng bằng vần với tiếng bằng, tiếng trắc vần với tiếng trắc, khi hai tiếng đồng một giọng phát âm thì thành vần được. Hai tiếng không đúng vần với nhau thì âm điệu sẽ lạc như vậy là trái luật thơ

a) Những tiếng có chữ nguyên âm như : a , e , ê , i , o , ô , ơ , u , ư đứng ở cuối tiếng, thì theo tiếng bằng tiếng trắc mà vần với tiếng khác cũng có một chữ nguyên-âm đồng loại đứng ở cuối tiếng

b) Những tiếng có chữ phụ âm như: c , ch , m , n , ng , nh , p , t đứng cuối tiếng, thì nhất định phải vần với tiếng khác cũng có phụ-âm đồng loại đứng ở cuối tiếng

Vần chia ra làm hai loại : vần bằng và vần trắc .

Vần bằng là những tiếng bằng vần với nhau, vần trắc là những tiếng trắc vần với nhau

Mỗi loại vần ấy lại chia ra làm hai thứ vần, là vần chính và vần thông

A/ Vần chính

Vần chính của vần bằng – là những tiếng cùng đồng một âm vần với nhau như : ơ vần với ơ , ân vần với ân hay uôn vần với uôn

Ví dụ:

Hôm nay tôi học làm thơ
Ðọc xong Đường luật muốn mờ mắt luôn
Khi làm thơ phải cho suôn
Luật thơ Bằng Trắc vô khuôn Âm Vần

Vần chính của vần trắc- là những tiếng cùng đồng một âm vần trắc với nhau như : ở vần với ở , ước vần với ước

Ví dụ:

Nhìn cúc tím vàng tươi chợt nở
Giống tình anh mới trở cơn say

Anh ở đó luôn chờ đợi ước
Mùa Thu nào sẽ bước bên nhau

B/ Vần thông

Vần thông là những tiếng tuy không cùng một âm như các vần chính , nhưng có thể hợp để vần với nhau , do nơi sự vận dộng của môi và lưỡi khi phát âm nghe gần như giống nhau nên người ta gọi là vần thông
Sau đây là những vần ta có thể thế vô cho vần để được linh hoạt hơn trong khi làm thơ .

1/ Vần thông của vần bằng
a) những vần thông có chữ nguyên-âm đứng ở cuối tiếng

a, ơ –> thông với nhau được

Ví dụ :

Vần thông ghép chữ như là
Đi chung được với chữ tờ này đây

Ví dụ: ơ, ư

Ơ Ư cũng dễ lắm cơ
Bây giờ bạn ráp chữ thư được mà

Ví dụ: e, ê, i

Nhờ E có nghĩa là nhe
Gờ hÌ ta có ôm ghì đầu thôi

Thêm câu hỏi cái chữ gì ?
Vì vô đây học nhớ về vần thông

Ví dụ: o, ô, u

Hôm nay trời có mưa to
Nhớ mở nắp hồ cho nước chảy vô (lục bát biến thể )
Đầy rồi thì hứng thêm lu
Phòng khi cúp nước khỏi lo sợ gì

Ví dụ: ai, ay

Mong rằng trời nắng ngày mai
Bao nhiêu bạn đến hăng say làm bài

ai, oi, ôi, ơi, ươi, ui
ao, eo, êu, iêu, iu, ưu

b) Những vần thông có phụ âm đứng cuối tiếng

am, ơm –> đi chung với nhau được
ăm, âm
êm, im
an, ơn
ăn, ân, uân

en, in, iên, uyên
on, ôn, uôn
on, un
ang, ương –> nhưng không đi được với uông

ăng, âng , ưng
ong, ông, ung
uông, ương
anh, ênh, inh –> đi chung với nhau được

2/ Vần thông của vần trắc

é, ị –> đi chung với nhau được
ổ, ũ
ọ, ủa
ĩa, uệ
áo, iễu
ói, ủi
ác, ước
ấc, ực
ạm, ợm
ặn, ẩn
óng, úng
ật, ắt
ật, ứt
út, uốt

Có bốn điều hệ-trọng nên nhớ trong sự gieo vần quốc-ngữ

1.- Trong sự gieo vần quốc-ngữ, có ba âm: a, ă, â ghép với một phụ-âm c, m, n, p, t thành một âm ghép như:

ac, ăc, âc
am, ăm, âm
an, ăn, ân
ap, ăp, âp
at, ăt,ât

Những vần ghép ấy chỉ thông được với nhau khi có cùng một phụ âm đứng trên ví dụ:

Bát thông được với bắt, bất mà không thông được với cắt , cất, mắt, mất
Lam đi với lăm, lâm, nhưng không thông với băm, bâm, trăm, trâm
Quan đi với quăn, quân, nhưng không thông với chăn, chân, nhăn, nhân v.v… Đó là do cách hiệp vận do âm-điệu điều-hoà mà thành lệ

2.- Khi có vần ghép bằng hai hay ba chữ nguyên-âm với một phụ- âm đứng cuối như: iên, uyên, uân, uôn, thì người ta lấy hai chữ cuối cùng làm vận căn mà gieo vần, cho nên

en, in vần với yên, uyên

ân vần với uân

ơn vần với oan

on vần với uôn

Khi có vần ghép bằng hai chữ nguyên-âm với hai chữ phụ-âm như ương, thì người ta lấy ba chữ cuối cùng làm vận căn mà gieo vần, cho nên:

ang thông với ương

uông thông với ương nhưng không thông với ang, vì a không thông được với ô

3.- Khi có vần ghép bằng hai hay ba nguyên-âm thì người ta theo âm điệu mà lấy một hay hai chữ nguyên âm làm vận căn, như:
oa, oe, uê, uy

thì vận căn ở chữ a, e, ê, y, cho nên

oa vần với a

oe vần với e

uê vần với ê

uy vần với i

uây vần với ây

Những vần ia, uya, ua, ưa , thì vận căn lại ở chữ i, y, u, ư mà chữ a đứng ở cuối tiếng không có ảnh-hưởng gì cả .

4.- Hai tiếng đồng âm và đồng nghĩa thì không vần được với nhau, song hai tiếng tuy đồng âm mà khác nghĩa, tức là hai tiếng khác nhau, thì vần với nhau được

THỂ SONG THẤT LỤC BÁT

Song thất lục bát là lối văn có vần hai câu song thất phát nguyên ra từ những câu phương ngôn, ngạn ngữ, cho nên tuy là 2 câu bảy tiếng, nhưng lại không phải là 2 câu theo luật, do không đúng luật thơ.

– Câu 7 trên: tiếng thứ 3 là tiếng trắc, tiếng thứ năm là tiếng bằng, tiếng thứ 7 là tiếng trắc. Song tiếng thứ 3 có khi dùng tiếng bằng.

– Câu 7 dưới: tiếng thứ ba là tiếng bằng, tiếng thứ năm là tiếng tiếng trắc, tiếng thứ 7 là tiếng bằng.

Cách gieo vần :

Tiếng thứ bảy câu 7 trên và tiếng thứ năm câu 7 dưới cùng theo một vần

Trải phách quế gió vàng hiu hắt
Mảnh vũ y lạnh ngắt như đồng
Oán chi những khách tiêu phòng
Mà xui mệnh bạc nằm trong má đào
( Vịnh Kiều )

Hay :

Ai đi đâu đấy hỡi ai
Hay là trúc đã nhớ mai đi tìm
Tìm em như thể tìm chim
Chim bay bể Bắc đi tìm bể Đông
Tìm bể Đông, thấy lông chim nhạn
Nơi bể cạn thấy đàn chim bay
Hôm qua là chín, hôm nay là mười
Tìm em đã muớt mồ hôi
Lại đứt nút áo, lại rơi khăn đầu
Tìm hoài chẳng thấy em đâu.
Lội sông thì ướt, quanh cầu thì xa.
( ca dao VN )

THƠ CỔ PHONG.

Là lối thơ có vần mà không đối nhau. Nếu có đối nhau là tùy ý nhà thơ chứ không theo luật nhất định.

Như :

Rừng lau gió lác đác
Chim hôm bay xào xạc
Gánh củi lững thững về
Đường quen không sợ lạc

Hay :

Năm ngoái ruộng được mùa
Nhà ba bốn cốt thóc
Ăn tiêu hãy còn thừa
Bán cho con đi học
Năm nay trời hạn hán
Mười phần thu được ba
Ăn tiêu đang lo thiếu
May ra mua được cà
Con học không có tiền
Bố phải đi vay nợ
Nhà nghèo con học được
Còn hơn tiền chôn lỗ.
( Bùi Ưu Thiên )

THƠ ĐƯỜNG LUẬT

Thơ Đường Luật là lối thơ làm theo qui tắc mới đặt ra từ thời Đường. Thơ Đường luật cũng gọi là thơ luật.

Thơ luật là lối thơ có vần, có đối nhau và hạn định tiếng bằng tiếng trắc trong câu thơ. Tiếng nào bằng, tiếng nào trắc phải theo đúng . Nếu không thì gọi là thất luật.

Thơ luật chỉ dùng vần bằng và bao giờ cũng là lối độc vận ( là cả bài thơ chỉ dùng có 1 vần )

Như :

Nam quốc sơn hà, Nam đế cư
Tiệt nhiên đã định tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại thư
( Lý Thường Kiệt )

hay như bài Thương vợ của Tú Xương :

Quanh năm buôn bán ở mom sông
Nuôi đủ năm con với một chồng
Lặn lội thân cò khi quãng vắng
Eo sèo mặt nước buổi đò đông
Một duyên hai nợ âu đành phận
Năm nắng mười mưa dám quản công
Cha mẹ thói đời ăn ở bạc,
Có chồng hờ hững cũng như không

Thơ Đường Luật chủ yếu theo một qui tắc sau :

“ Nhất , tam , ngũ – bất luận “
“ Nhị , tứ, lục – phân minh “

Có nghĩa là các chữ thứ 1, 3, 5 của mỗi câu thơ không câu nệ thanh bằng hay trắc. Riêng những từ thứ 2, 4, 6 của mỗi câu bắt buộc phải theo đúng luật bằng trắc. Nếu không, sẽ làm mất đi tính nhạc điệu trong bài thơ.

Thu điếu

Ao thu (B) lạnh lẽo (T) nước trong (B) veo
Một chiếc(T) thuyền câu(B) bé tẻo(T) teo
Sóng biếc(T) theo làn(B) hơi gợn(T) tí
Lá vàng(B) trước gió(T) khẽ đưa(B) vèo
Tầng mây(B) lơ lững (T) trời xanh(B) ngắt
Ngõ trúc(T) quanh co(B) khách vắng(T) teo
Tựa gối(T) ôm cần(B) lâu chẳng(T) được
Cá đâu (B) đớp động (T) dưới chân(B) bèo
( Nguyễn Khuyến )

Nhưng bên cạnh đó, ta có thể làm ngược lại luật này :

Vụng khéo (T) nào ai(B) chẳng có(T) chi
Khó khăn(B) phải lụy(T) đến thê(B) nhi
Được thời(B), thân thích(T) chen chân(B) đến
Thất thế(T), huơng lân(B) ngoảnh mặt(T) đi
Thớt có(T) tanh tao(B), ruồi mới(T) đậu
Chảo không(B) mật mỡ(T), kiến bò(B) chi ?
Đời nay(B) những trọng(T) người nhiều(B) vị
Bằng đến(T) tay không(B) mấy kẻ(T) vì.

Với bất cứ bài thơ Đuờng luật nào cũng chỉ có 2 cách gieo vần ở đầu hay cuối câu như trên mà thôi.

Với hai câu 3 và 4, ta phải chú ý đến sự đối nhau và giao vần với nhau cho thật chặt chẽ.

Lại có những cách chọn vần rất đặc biệt, sẽ làm cho bài thơ mang một sắc thái lạ, mạnh mẽ. Đó là các vần cuối những câu 1, 2, 3, 4, 6, 8 điều là vần trắc.

…..Vành mâm sôi đề “thằng Lạc”
Nghĩ mình ti tiện, không đài các
Văn chương chẳng phải bợm mèo quào,
Danh lợi không ra các cóc rác….
( trích bài “Tạ Hương đảng” của Học Lạc )

Ngoài ra, còn những loại thơ khá phổ biến với quy tắc giống như thể Đường Luật.

Ngũ ngôn tám câu bốn vần :

Tuổi mới non sông cũ
Người xưa vận hội nay
Trải bao cơn nóng rét
Đeo mãi cái râu mày
Tháng năm mòn con mắt
Năm năm bấm đốt tay
Trẻ thơ khôn lớn mãi
Tuổi tác vẫn còn đây
( Năm mới, Bùi Ưu Thiên )

Thơ tứ tuyệt : là lối thơ 4 câu, hoặc hai vần hay cả bốn câu đối nhau, hay hai câu trên đối nhau, hay hai câu dưới đối nhau. Hay cả 4 câu đều đối nhau.

Ba vần không đối nhau
Cảnh mặt nước

Bốn mùa cảnh vắng teo
Một vùng nước trong veo
Phấp phới thuyền ai đó
Xa xa một mái chèo
( Nguyễn Khuyến )

Hai vần, hai câu trên đối nhau
Đời người

Người hết danh không hết
Đời người việc vẫn còn
Tội gì lo tính quẩn,
Lập những cuộc con con
(không r õ tên tác giả)

Ba vần, hai câu dưới đối nhau
Viếng Bạn

Ta cùng bác quen nhau đã lâu
Khi thơ lưng túi, rượu lưng bầu
Trời đất yêu ta, ta ở lại
Non sông nhớ bác, bác đi đâu ?
( Bùi Ưu Thiên )

Hai vần, bốn câu đối nhau
Tự thán

Mê quá nên quên dại
Tỉnh dậy mới biết say
Gần đèn cũng sáng mắt
Xa dao không đứt tay
( không nhớ tên tác giả )

Thơ Tràng thiên : là thơ làm nhiều câu, phần nhiều theo lối cổ phong( đã nói ở phần trên ) nhưng theo luật cũng được. Khi nào gặp những chuyện bao la, phải nói nhiều mới hết ý thì nên dùng theo lối này :

Phong Cảnh Kiếp Bạc

Trời Nam riêng một cõi doanh bồng
Sơn thủy thiên nhiên cảnh lạ lùng
Bắc đẩu Nam tào chia tả hữu
Huyền đăng trăm ngọn đá chông vông
Mấy vùng cổ thụ bóng sầm uất
Một dãy ca phong thế trập trùng
Bãi cỏ se sè hình luỡi kiếm
Nuớc trong leo lẻo một dòng thông
Ráng toả chiều hôm chim ríu rít
Mây tuôn ban tối khói mịt mùng
Phong cảnh bốn mặt đẹp như vẽ
Một toà lâu đài cao sát không
Rèm ngọc sáng choang mây núi bắc
Gác hoa bóng lộn sóng chiều đông
Đại vương khi nhàn rê trượng trúc
Theo sau một vài đứa tiểu đồng
Thủng thỉnh cuộc cờ khi gió mát
Thung dung ngâm vịnh lúc trăng trong
Nghĩ mình hứng thú vui ngày sót
Ngắm cảnh non sông thoả tấc lòng
Tuổi già cảnh thú công danh trọn
Than ôi ! Đại vương thật anh hùng
( Phan Kế Bính )

Thơ Yết Hậu

Là thơ làm câu sau cùng chỉ dùng một tiếng, như tiếng kêu.

Anh nghiện rượu

Sống ở nhân gian đánh chén nhè
Thác về âm phủ giắt kè kè
Diêm Vương phán hỏi: mang gì đó ?
Be !

( Chiêu Lý tức Phạm Huy Hổ )

CÁC BIẾN THỂ CỦA THƠ

Những lối văn vần như minh, trâm, tán, từ-khúc, đều là lối văn vần, tuy tên đặt ra khác nhau, song đều bởi cổ thi mà ra, cho nên gọi là biến thể của thơ.
Minh

Là bài văn đối nhau hay không đối nhau. Khắc vào vật gì hay viết để ghi nhớ một chuyện gì đó. Làm bao nhiêu cũng được, cốt nhất là lời đặt cho gọn, rút, cứng rắn.
Mấy câu được đặt ở cuối tấm bia đá cũng gọi là minh

Bài minh tu thân

Người xấu chớ nên nói
Mình hay chớ nên khen
Làm ơn chớ nên nhớ
Chịu ơn chớ nên quên
Lời khen không đủ mến
Chỉ lấy đức làm nền

( Bia đá )

Trâm: nghĩa là răn, là bài thơ dùng để khuyên răn người. Lối văn này cũng giống như minh

Bài trâm cẩn ngôn

Lòng người phát động
Bởi nói mà ra
Lòng chớ nóng nảy
Trước giữ khoan hoà
Cái máy đầu lưỡi
Nên hay nên vạ
Lành dữ nhục vinh
Bởi tự đó cả
(Phan Kế Bính )

Tán: nghĩa là khen. Dùng để khen ngợi một ai đó, hay mình tự làm cho mình.

Bài tán tự thán

Lấy ngu làm khôn
Lấy vụng làm khéo
Vào đâu cũng hợp
Không tròn không méo
Biết mình đỡ lo
Nhường người khỏi hận
Tị được ganh hơn
Không bằng yên phận
(Bùi Ưu Thiên )

LUẬT CÂU ĐỐI:
Câu đối là những câu văn đi đôi với nhau. Câu đối gồm 2 câu gọi là vế. Khi tự mình làm cả 2 câu, ta gọi vế trên, vế dưới. Khi mình ra câu đối để thách đố người khác đối lại, ta gọi vế ra và vế đối.

Những câu đối ngắn từ 1 đến 3 chữ gọi là tiểu đối. Từ 4 đến 8 chữ gọi là đối thơ. Từ 9 chữ trở lên gọi là phú.

Về luật bằng trắc thì mỗi chữ tương xứng của 2 vế, chữ này bằng thì chữ kia trắc và ngược lại. Ví dụ:

– Giơ tay với thử trời cao thấp —————- Vế trên.
– Xoạc cẳng đo xem đất ngắn dài ———— Vế dưới.

Theo phép đối hễ chữ trên bằng thì chữ dưới phải là trắc nhưng để tránh vấn đề câu nệ vào phép tắc quá sẽ mất tính thơ cho nên còn có luật:

Nhất tam ngũ bất luận.
Nhị tứ lục phân minh.

Nghĩa là chữ thứ 1, 3 và 5 thì không cần luật bằng trắc chặt chẽ (có càng tốt, không có chả sao) nhưng chữ thứ 2, 4 và 6 thì bắt buộc chữ trên bằng thì chữ dưới là trắc hoặc ngược lại, chữ trên trắc thì chữ dưới bằng. Câu dài hơn 6 chữ thì chỉ chữ chẵn là phải đối về bằng trắc thôi. Ấy là Đường Thi. Câu đối cũng dùng qui luật này. Coi lại câu trên, ta thấy: “tay” là chữ thứ 2, bằng, đối với “cẳng” chữ thứ 2, trắc; “thử” đối với “hội”, “hạ” đối với “hùng”, “dồn” đối với “có” v.v…

Ngoài luật bằng trắc, 1 câu đối còn phải “chỉnh” và “cân” nữa.

Chỉnh là đều nhau, bằng nhau. Danh từ phải đối với danh từ, động từ phải đối với động từ, tĩnh từ phải đối với tĩnh từ. Riêng tĩnh từ cũng có nhiều loại, chữ gợi hình phải đối với chữ gợi hình, ví dụ “xanh” phải đối với “đỏ”, “cóc tía” phải đối với “trời xanh” … chữ tượng thanh phải đối với chữ tượng thanh , ví dụ “róc rách” phải đối với “rì rào” … Trạng từ như “lanh chanh” phải đối với trạng từ “chộn rộn” … Đừng quên vừa đối từ vừa đối bằng trắc.

Cân nghĩa là chữ nặng phải đối nặng, chữ nhẹ phải đối nhẹ cho xứng. Ví dụ: sắc đối với sắc. Vị đối với vị. Số đối với số. Chữ Hán đối với chữ Hán. Mùa đối với mùa. Thành ngữ đối với thành ngữ. Chuyên ngữ đối với chuyên ngữ (bính với ất, càn với khôn, sửu với hợi…)

Đặng Xuân Hường sưu tầm 
(Tư liệu lấy trong Việt Nam Văn Phạm của Trần Trọng Kim ( 1954 ); Thơ Luật Đường Tiếng Việt -2002; Quốc Văn Trích Diễn của GS Dương Quảng Hàm)